قرآن بجز فاطمه زهرا علیهاالسلام به صراحت یا به کنایه، از دوازده زن پاک نام می برد:
1- حوا، 2- آسیه همسر فرعون، 3- سارا همسر ابراهیم، 4- هاجر همسر ابراهیم، 5 -یوکابد مادر موسی، 6- صفورا همسر موسی و دختر شعیب، 7- الیزابت یا یصابات همسر زکریا، 8- حنّه همسر عمران، 9- همسر ایوب، 10- بلقیس، 11 -مریم علیهاالسلام 12 -خدیجه علیهاالسلام .
قرآن برای هر یک از این زنان صفت یا صفات بارزی را به عنوان شاخصه ذکر می نماید که به ترتیب یاد شده به آن صفات اشاره می شود: ۱-حوا همسر حضرت آدم از تائبات بود:«قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَآ اَنْفُسَنَا وَاِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا...»... پروردگارا! ما به خود ستم کردیم و اگر تو ما را نبخشایی و بر ما ترحم ننمایی هر آینه از زیانکاران خواهیم بود.۲-آسیه همسر فرعون از مؤمنات و مشتاقان خدا بود:
«وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ امَنُواامْرَاَتَ فِرْعَوْنَ اِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لی عِنْدَکَ بَیْتًا...»
خداوند برای کسانی که ایمان آورده اند (آسیه) زن فرعون را مثال می زند... آن گاه که [در مقابل تهدیدات فرعون] گفت: پروردگارا خانه ای در نزد خودت (بهشت)، برای من بنا نما... .
۳-سارا همسر ابراهیم از قائمات و خدمتگزاران پیامبر بود:
«وَ امْرَاَتُهُ قَائِمَة...»؛ و همسر او به خدمتگزاری به پا بود....
4- هاجر همسر ابراهیم از سائحات بود.
سائحات که در قرآن به عنوان یکی از صفات کمالی برای زنان ذکر شده . به معنای زنان مهاجر است. علامه طباطبایی می گوید سائحات کسانی هستند که با گامهای خود از مسجدی به مسجد دیگر و از معبدی به معبد دیگر هجرت نموده، با بدنهای خود در پی اطاعت و انجام دستورات پروردگار می روند . هاجر نمونه سائحات بود؛ زیرا به امر خداوند همراه ابراهیم از اورشلیم به مکه هجرت کرد و رنج دوری از وطن، خانه و شوهر خود را تحمل نمود و در جست وجوی آب بارها میان دو کوه صفا و مروه را پیمود.
5 یوکابد مادر موسی از مسلمات و توکل کنندگان بر خدا بود:
«اِذْ اَوْحَیْنَآ اِلَیآ اُمِّکَ مَا یُوحَیآ * اَنِ اقْذِفیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ...».
مادر حضرت موسی نمونه زنان مسلمان بود. او به امر پروردگار و با توکل بر او عزیزترین نعمت پروردگار، فرزندش را به دریا انداخت.
۶ صفورا دختر شعیب، همسر موسی نمونه حیا و حسن انتخاب بود:
«فَجَآءَتْهُ اِحْدیهُمَا تَمْشی عَلَی اسْتِحْیَآءٍ... یَآ اَبَتِ اسْتَءْجِرْهُ اِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَءْجَرْتَ الْقَوِیُّ الاَْمینُ».
دختر شعیب در هنگام دعوت از موسی به سوی پدرش نهایت حیا، و آزرم را رعایت نمود و به رغم تهیدستی موسی ملاک گزینش را امین و توانا بودن می داند.
7 -الیزابت همسر زکریا از صالحات و خاشعات بود:
«فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَ وَهَبْنَا لَهُ یَحْیی وَ اَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ اِنَّهُمْ کَانُوا یُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَ یَدْعُونَنَا رَغَبًا وَ رَهَبًا وَ کَانُوا لَنَا خَاشِعینَ»
... و ما همسر زکریا را برایش صالح گردانیدیم، آنها در کارهای خیر سبقت می گرفتند و ما را با حالت بیم و امید دعا می کردند و همواره در برابر ما خاضع و خاشع بودند.
8 -حنه همسر عمران از متصدقات و صادقات و مخلصات بود:
«اِذْ قَالَتِ امْرَاَتُ عِمْرَانَ رَبِّ اِنّی نَذَرْتُ لَکَ مَا فی بَطْنی مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّیآ...»
حنه همسر عمران، مادر مریم علیهاالسلام با اخلاص نذر نمود فرزندی را که در شکم دارد خدمتگزار بیت المقدس قرار دهد و به آنجا هدیه کند؛ پس چون فرزندش متولد شد صدق خود را با وفای به نذرش به اوج رساند.
9 -همسر ایوب نمونه صبر و ایثارگری و خدمتگزاری پیامبر بود:
«وَ اتَیْنَاهُ اَهْلَهُ...» «... وَ وَهَبْنَا أَهْلَهُ...».
همسر ایوب نمونه بزرگی از ایثار و فداکاری بود، از همین رو لیاقت یافت که خداوند در قرآن از او به کنایه به نیکی یاد کند؛ زیرا در هنگام گرفتاری حضرت ایوب و بیماری و تعفن بدن او همه حتی فرزندان از او دوری گزیدند و ترکش کردند و در حالی که ایوب به فقر و فاقه دچار بود و به دلیل بیماری جسمانی حتی کسی برای صدقه دادن نزد او نمی آمد، فقط همسرش ایثار نموده، در کنار او ماند و حتی با گدایی برای حضرت ایوب به مدت طولاتی نان و غذا تهیه می نمود و دست از آن حضرت برنمی داشت. افزون بر اینها حاضر شد برای نشکستن سوگند حضرت ایوب بعد از بهبود و تمکن او، ضربه ضغث را تحمل کند:
«وَخُذْ بِیَدِکَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَ لاَ تَحْنَثْ اِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا» و هرگز زبان به اعتراض نگشود که ای ایوب! بعد از آن همه صبوری و خدمتی که به پای تو ریختم آیا باید نسبت به من گمان بد ببری و عجولانه سوگند یاد کنی و هم اکنون نیز برای شکستن قسم تو، من باید ضغث را تحمل کنم؟!
1۰ -بلقیس نمونه عقل، درایت و آینده نگری و حق گرایی بود:
«اِنّی وَجَدْتُ امْرَاَةً تَمْلِکُهُمْ وَ اُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ ... قَالَتْ رَبِّ اِنّی ظَلَمْتُ نَفْسی وَاَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمَانَ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمینَ».
سیاق و دلالت این آیات به طور ضمنی روشن می کند که بلقیس زنی هوشمند، با درایت، عاقبت اندیش، اهل مشورت، و دارای روح حق گرایی بوده است؛ زیرا پس از مشاهده دلایل درستی نبوت حضرت سلیمان بلافاصله به خداوند ایمان آورده، مسلمان می شود و از کفر خود نادم شده، آن را ظلم به خویش (ظلمتُ نفسی) معرفی می کند. هوش و درایت او از آنجا آشکار می شود که وقتی نامه سلیمان به دستش می رسد با تعمق در آن، از نامه به وصف کریم یاد کرده، بلافاصله اظهار نظر نمی کند، بلکه نخبگان کشوری و لشکری را گرد آورده، با آنان به مشورت می نشیند. نخبگان لشکری راه مقابله با قدرت را پیشنهاد می کنند، اما با این حال تصمیم گیری نهایی را برعهده خود بلقیس می گذارند که خود نشان از مقبولیت حزم و عقل او در میان نخبگان دارد. بلقیس بر اساس شناخت و درایت خود تصمیم به تحقیق، تأمل و مذاکره می گیرد و چون حق برایش آشکار می گردد بلافاصله تسلیم حق می شود. افزون بر این، علامه طباطبایی معتقد است عبارت «اُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ» بر اساس قرائن در آیه شریفه بیان می دارد که از جمله چیزهایی که به بلقیس داده شده بود دوراندیشی، عقل، درایت، حزم، عزم و سطوت بود.
11 -خدیجه نمونه ایثار و احسان بود:
«... وَ وَجَدَکَ عَائِلاً...».
مفسران آیه را اشاره به حضرت خدیجه(س) دانسته اند؛ زیرا کلمه عائل را به معنای فقیر گرفته و گفته اند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بعد از آنکه مالی نداشت خداوند او را به وسیله حضرت خدیجه علیهاالسلام که اموالش را پس از ازدواج به پیامبر بخشید، ثروتمند نمود. افزون بر این، روایاتی نقل شده که این نظر را تأیید می کند. تجلی کمال یازده زن الهی قرآنی در فاطمه علیهاالسلام
قرآن از فاطمه زهرا علیهاالسلام نیز در موارد متعددی به کنایه یاد کرده، وی را نمونه وفا کنندگان به عهد، صائمات، متصدّقات، صابرات و ذاکرات معرفی می کند. با عنایت به آیات قرآنی که در شأن آن بانو نازل شده و روایات بسیاری که درباره آن حضرت رسیده است، فاطمه علیهاالسلام نمونه برجسته صفاتی چون تائبه، مؤمنه، صالحه، خاشعه، قائمه، سائحه، مسلمه، متصدقه، صادقه، مخلصه، صابره، عقل، درایت، حزم، حیاء، ایثار، احسان، رحمت، حسن انتخاب، مشتاق خدا و خادم پیامبر می باشد . این صفات، همان ویژگیهایی است که قرآن برای زنان پاک و مقدس اثبات نمود و این همانندی در صفات به معنای تجلی خوبی آن زنان در فاطمه زهرا علیهاالسلام به نحو اتم و اکمل است.
تجلی کامل تر تقدس مریم علیهاالسلام در فاطمه علیهاالسلام
مریم، مادر حضرت عیسی زن پاکی است که قرآن بیشتر ازسایر زنان به نیکی از او یاد نموده است. خداوند 34 بار به صراحت نام وی را در قرآن آورده و ویژگیهای متعالی آن بانو را مستقیم یا غیر مستقیم یادآور شده است؛ مانند، رویش نیکو (و انبتها نباتا حسنا)، صاحب محراب (کلما دخل علیها الزکریا المحراب)، قلب پر از ایمان و دارای کمال علم (صدقت بکلمات ربها و کتبه)، عصمت، تطهیر و برگزیده خدا (و اذ قالت الملائکة یا مریم إن اللّه اصطفاک و طهرک)، پاکدامنی و عفت، مادر فرزندی پاک (مریم ابنة عمران التی احصنت فرجها فنفخنا فیه من روحنا)، واسطه الحاق نسل به انبیاء، برگزیدگی و برتری بر زنان (إن اللّه اصطفاک و طهرک و اصطفاک علی نساء العالمین)، محدَّثه بودن و نزول ملائکه بر او (اذ قالت الملائکة یا مریم إن اللّه یبشرک بغلام...) و کرامت و دریافت غذای بهشتی، مشتاق بهشت و اشتیاق بهشت به او. قرآن به صراحت او را صدیقه (و امه صدیقة) و از قائنات معرفی می کند:
«وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمَاتِ رَبِّهَا وَ کُتُبِهِ وَ کَانَتْ مِنَ الْقَانِتینَ».
... و مریم کلمات پروردگار خویش و کتب آسمانی او را با کمال ایمان تصدیق کرد و او از قانتین بود.
قانت از ماده قنوت به معنای مداومت بر طاعت همراه با خضوع است و از نظر مرحوم طبرسی به معنای نماز، طاعت، طول رکوع، قیام، دعا و سکوت است.
در کلمات پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام نیز صفات دیگری درباره حضرت مریم ذکر شده است؛ مانند نیل به آخرین درجه کمال، پاکی از خون زنانه و... در مقاله «جایگاه فاطمه علیهاالسلام و مریم در آیات و روایات» به تفصیل چهل ویژگی برای آن بانو ذکر شده است ؛ لذا در اینجا از تفصیل بیشتر خودداری می شود.
در اینجا ضمن مقایسه میان آن حضرت علیهاالسلام و مریم علیهاالسلام نشان داد میشود که چهل ویژگی حضرت مریم در وجود مقدس حضرت زهرا علیهاالسلام به طریق اولی ظهور داشت و آن بانو نمایاننده و تجلی گر حضرت مریم علیهاالسلام در زمان خود بود. با این حال، در اینجا اشاره به برخی آیات که به کنایه از حضرت فاطمه علیهاالسلام یاد می کند و صفات الهی بارزی از ایشان را بیان می نمایدکه تجلی تمام جلوها و صفات زنان بزرگ نام برده در قران میباشد
۱)فاطمه علیهاالسلام ؛ نمونه کامل صائمات و صادقات:
«... یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطیرًا».
ائمه اطهار علیهم السلام و تمام مفسران شیعه و بیشتر مفسران اهل سنت این آیات سوره دهر را در مورد نذری می دانند که علی علیه السلام و فاطمه علیهاالسلام برای شفای حسن و حسین علیهماالسلام کردند، و پس از بهبود آنان به نذر خود وفا کرده، سه روز را روزه گرفتند و افطاری خود را به مسکین، یتیم و اسیر دادند و خود با آب افطار کردند.
۲)فاطمه؛ نمونه کامل متصدقات، مخلصات و مشتاقان به خدا:
«وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکینًا وَ یَتیمًا وَ اَسیرًا * اِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّهِ لاَ نُریدُ مِنْکُمْ جَزَآءً وَ لاَ شُکُورًا».
۳)فاطمه؛ نمونه کامل صابرات:
«وَ جَزیهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَریرًا».
۴) فاطمه، نمونه کامل ذاکرات، قانتات و خاشعات:
«اِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا یَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَریرًا»

 اگر به اصل آیه تطهیر توجه شود، هم خود آیه، و هم روایات فوق حد تواتر  دلالت دارد که مراد از آن، اهل بیت رسالت محمدی (صلوات الله علیهم اجمعین) هستند.            از جمله اشکالاتی که شده این است که عنوان ﴿اهل البیت﴾ درباره زن حضرت ابراهیم (علیه السلام) هم گفته شده: ﴿رحمت الله و برکاته علیکم اهل البیت﴾ (هود/٧٣).اولا: می گوییم: ﴿رحمت الله و برکاته﴾ غیر از ﴿إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس﴾ است. إنما از ادات حصر است در ابعادی و لیکن ﴿رحمت الله و برکاته علیکم﴾ اول زن ابراهیم ـ در لفظ ـ بعد خود ابراهیم ـ که اول در معناست ـ سپس ابراهیمیان را در بردارد. حالا چه خود ابراهیم، چه زن ابراهیم، چه ابراهیمیان؛ بالاخره رحمت رسالت ابراهیمی با مراتب درجات آن ها بر آنان نازل شده است و این آیه دلیل نمی شود که اهل بیت هر جا ذکر شده باشد دارای یک معناست. چنان که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز فرموده اند: «هلک من کان قبلکم، بهذا ضربوا کتاب الله بعضه ببعض؛ هلاک شدند برخی از کسانی که پیش از شما بودند چون بعضی از آیات کتاب خدا را به بعضی دیگر می زدند». (الدر المنثور) یعنی تفسیر آیه ای را در جای خود با دلالت خاصه ای مفسر آیه دیگر بدون این دلالت قرار می دادند!!﴿اهل البیت﴾ که درباره ابراهیم و آلش ذکر شده، ﴿إنما﴾ ندارد، ﴿لیذهب عنکم الرجس﴾ ندارد، ﴿یطهرکم تطهیرا﴾ ندارد؛ بلکه این ﴿برکاته﴾ بر ابراهیمیان است که از جمله زن ابراهیم نازا بود، بچه دار شد، و ابراهیم نیز رسالتش تبدیل به نبوت و ولایت عزم و امامت شد. و ابراهیمیان در پرتو رسالت ابراهیم مورد رحمت قرار گرفتند. اما در آیه تطهیر ﴿اهل البیت﴾ به معنای خاص است. اهل بیت با ادله قطعیه خاص غیر از اهل بیت است به عنوان عام، مانند اهل بیت ابراهیم که بعضی از آنان ـ یعنی هر دو همسرش ـ معصوم نبودند. ولی آیه تطهیر با ﴿إنما﴾ و ﴿یرید﴾ و ﴿عنکم﴾ و ﴿کم﴾ اثبات می کند که نساء النبی اهل بیت خاص رسالت نیستند. البته خدای تعالی در سوره احزاب خواسته است دو طهارت را برای رسول گرامی (صلی الله علیه و آله و سلم) تثبیت کند؛ اول طهارت بیت ظاهری آن حضرت که بیت زنانش می باشد و تشریعا، ثواب و گناهشان مضاعف است؛ در ثانی اثبات طهارت بیت باطنی که بیت طهارت و عصمت علیای محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) است.برای انضمام این دو طهارت، آیه تطهیر که جدا و مستقل از آیات احزاب نازل شده، آن جا ذکر گردیده است. چه زمانی نازل شده؟ ما نمی دانیم. فقط می دانیم که این آیه قبلا ً نازل شده و بعدا در ضمن آیه 33 سوره احزاب قرار گرفته؛ چون خدا خواسته است به گونه ای مستمر دو طهارت ممتاز را برای پیامبر ثابت کند: یکی طهارت بیت ظاهری محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) (نه رسولی و نه رسالتی) که زنان پیامبرند و سپس اثبات طهارت بیت رسالتی آن بزرگوار که با دلیل ﴿إنما﴾ و الفاظ دیگر، دارای بزرگ ترین و عالی ترین و معصومانه ترین طهارت هاست.بیت یعنی چه؟ یعنی جایی که انسان استراحت می کند؛ یا استراحت بدنی یا استراحت روحانی. استراحت بدنی انسان از نظر مکانی در بیت خشت و گل و چوب و اهن است و در بیت زنان، از نظر مکانت جسمانی است. ولی بیت روحانی، جو روحانی است؛ گر چه در بیابان و صحرا باشد، در جنگل یا چاه یوسف و یا در هجرت پیامبر باشد. بیت روحانی، جوی است که معنویت و روحانیت از طرف خدا به آن داده می شود؛ حالا جو روحانی پیامبر، بالاترین و معصومانه ترین و برترین جو روحانی در کل رسالت ها و وحی هاست.خدای متعال در اول آیه می فرماید: ﴿و قرن فی بیوتکن و لا تبرجن تبرج الجاهلیة الاولی و اقمن الصلوة ...﴾ (احزاب/٣٣) که جمعا ً با خطاب های پیشین، بیست خطاب به زنان پیامبر است بعد می فرماید: ﴿إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس ...﴾ و سپس دو خطاب دیگر به زنان پیامبر دارد آیا خدا اشتباه کرده و زنان را مرد حساب کرده است؟اگر اذهاب رجس و تطهیر هم مانند مجموع خطابات بیست و دو گانه مربوط به زنان پیامبر است پس چرا «عنکنّ» و «کنّ» نیامده؟! و ﴿عنکم﴾ و ﴿کم﴾ آمده؟ این درست مثل آیه ﴿یوسف اعرض عن هذا و استغفری لذنبک﴾ (یوسف/٢٩) است. آیا مراد از ﴿استغفری﴾ نیز مانند ﴿اعرض﴾، یوسف است؟ آیا یوسف مونث است؟ خیر؛ ﴿اعرض﴾ مربوط به یوسف است و ﴿استغفری﴾ مربوط به یوسف نیست و خود این لفظ مونث دلالت دارد بر این که مخاطبش مونث غیر مذکور است و خود ﴿اعرض﴾ هم دلیل است که مربوط به یوسف مذکور می باشد.پس این دو خطاب در آیه تطهیر مربوط به مخاطبین مذکر بیت است. کدام بیت؟ یا بیت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) در بعد جسمانی است که اهلش همان زنان پیامبر هستند یا بیت رسول است که اهل بیت رسول بما هو رسول همان سیزده معصوم (صلوات الله علیهم) هستند و یا این که مراد از بیت، بیت رسالتی است!در این جا؛ بیت اول و حتی دوم هم مراد نیست؛ چون اگر فرضاً بیت دوم مراد باشد، بیت رسول آن بیت خاص ممتاز معصومانه علیای رسول است؛ که در این صورت به دلیل إنمای حصر در این آیه، رسول از این بیت خارج است!بنابراین اهل البیت، اهل بیت رسالت علیای محمدی هستند که نقطه اول و محورش رسول است و نقطه بعدی، سیزده معصوم پس از رسول هستند. چنان که در زیارت جمعه می خوانیم: «السلام علیکم یا اهل بیت النبوة» بنابراین ﴿إنما﴾ دارای دو حصر است. یکی اراده اذهاب ﴿الرجس﴾ که جنس رجس است؛ هر رجس عقلی، اخلاقی، معنوی، عملی، فردی و اجتماعی، هر رجس و کوتاهی که در عالم امکان، امکانِ اذهاب دارد؛ در این جا اراده اذهاب آن شده؛ همان طور که در «لا اله الا الله»، «لا اله» نفی می کند از حق آن چه را که شایسته حق نیست و «الا الله» تمام اولوهیت را برای خدا اثبات می کند این جا هم ﴿إنما﴾ نفی می کند از این اهل بیت رسالت محمدی صلوات الله علیهم ، تمام نقصان ها را غیر از نقصان امکان و بشر بودن که: ﴿قل إنما أنا بشرٌ مثلکم یوحی إلی﴾ (کهف/١١٠)، (فصلت/۶) این وحی تمام وجود معصومان را به جز بشریت و جسمانیاتشان وحیانی می کند؛ بنابراین کل پلیدی های باطنی، اخلاقی، علمی، نقصان های عقیدتی، کم نگری ها، اشتباهات کلا در بعد ﴿إنما﴾ از ایشان سلب شده است.مثلا ًمعصومان دیگر دارای درجه ﴿إنما﴾ نیستند؛ چون عصمت ها درجاتی دارد؛ و همان گونه که انحرافات دارای درکاتی است، ایمان ها نیز دارای درجاتی است و ما با نگرش در درجات عصمت آدم و غیر آدم از انبیای غیر اولوالعزم و اولوالعزم، می بینیم که تنها این بیت ﴿إنما﴾ دارد، یعنی عصمت برتر ِ بی نظیر ِ منحصر به فرد، بر حسب اراده الهی مربوط به اینهاست.﴿إنما یرید الله﴾ خدا اراده دارد، اراده تشریعی و تکوینی دارد و درست است که خدای سبحان اراده تشریعی برای از بین بردن ناپاکی از کل مومنان و ایجاد پاکی در همه آنان را دارد، ولی این اراده تشریعی نسبت به عصمت علیا بیشتر است؛ اراده تشریعی و سپس اراده تکوینی حق در مورد آنان نسبت به اذهاب رجس (نفی عیوب) و اثبات طهارت (اثبات کل طهارت ها) با ﴿إنما﴾ است؛ و برای این معصومانِ برجسته، منحصر به فرد است به گونه ای که آنان را در حد اعلای عصمت قرار داده است، ولی از دیگران این گونه انتظار نمی رود تا برایشان به اندازه معصومان محمدی ترک رجس و اثبات طهارت بشود.بعد دوم دلالت آیه ﴿عنکم﴾ است یعنی ﴿إنما﴾ مخصوص به رجال ﴿اهل البیت﴾ است. حتی نوح، ابراهیم، موسی و عیسی (علیهم السلام) نیز مشمول این ﴿إنما﴾ نیستند؛ آری حضرت زهرا (سلام الله علیها) که با ادله سنت قطعیه در ضمن رجال اهل البیت مشمول اهل بیت رسالت است عصمتش از نوح، ابراهیم، موسی و عیسی (علیهم السلام) هم بالاتر است.معترض اعتراض کرده و می گوید که: این اراده، اراده تکوینی نیست؛ اراده تشریعی است!می گوییم، اگر اراده خدای سبحان در این مورد خاص، تنها اراده تشریعی و مخصوص زنان پیامبر است آیا خدا نسبت به زنان پیامبر، تشریعی خاص دارد؟ جواب: نه؛ شرع نسبت به همه یکسان است ولی انتظار شارع نسبت به انجام دستورات شرعی، از آنان بیشتر است؛ در حالی که آن ها بر خلاف شرع عمل کردند؛ چنان که عایشه و حفصه، آن قدر پیامبر را اذیت کردند که در قرآن مذمت شده اند: ﴿ان تتوبا الی الله فقد صغت قلوبکما ...﴾ (تحریم/۴)؛ بنابراین ﴿إنما﴾، نسبت به معصومان محمدی (صلوات الله علیهم) مجموع اراده تشریعی و تکوینی است. اراده تشریعی یعنی انتظاری که بر حسب اختیار، فعالیت و جدیتشان نسبت به اذهاب رجس و ایجاد طهارت از آنان هست، بیشتر از همگان است.شبهه: اگر این اذهاب، اراده تکوینی باشد، معصومان بی اختیار هستند و عصمت خارج از اختیار است!در پاسخ می گوییم: عصمت دارای چند بعد است، اول این که، زمینه عصمت ربانی، عصمت بشری است. عصمت بشری اهل بیت رسالت محمدی از تمام عصمت ها برتر است. هر قدر عصمت بشری قوی تر باشد، عصمت ربانی هم که در این ظرف قرار می گیرد قوی تر است؛ بنابراین چرا خدا، اراده تکوینی کرده است که کل رجس ها از اهل بیت رسالت محمدی برطرف شود و کل طهارت ها براشان ایجاد شود؟چون زمینه اطاعت ایشان از خدای سبحان از همگان برتر است و برترین زمینه های عصمت خلقی در میان فرشتگان، جنیان، انسان ها در مثلث زمان (گذشته، حال و آینده) در انحصار اهل این بیت است؛ چون این طور است، خدا هم به آنان این گونه پاداش می دهد؛ و جزای بیشتری که خدا می دهد این است که عصمتشان را بیشتر می کند مفصل تر و قوی تر می کند؛ نه تنها قوی تر از عصمت بشری، بلکه قوی تر از کل عصمت های خلقی و عصمت های کل معصومان؛ چون عصمت آنان دو بعدی است. ﴿إنما﴾ در تاثیر اراده تکوینی دو بعد دارد:اول عصمت وحیانی را بر عصمت خلقی بیافزاید و در ثانی این عصمت وحیانی بالاترین عصمت باشد؛ چون عصمت خلقی اینان بالاترین عصمت ها است. یعنی از کل انبیاء و ملائک برترند.شبهه دیگری که ایشان کرده اند درباره: ﴿إنما یرید الله﴾ است و می گویند: مگر در آن وقت این چهارده معصوم همه با هم موجود بوده اند؟ فقط پیامبر و علی و فاطمه  (صلوات الله علیهم) موجود بودند. بقیه که نبودند!جواب می دهیم: عبارت آیه، «إنما اراد الله» نیست. اگر بود، ظاهراً مخصوص ماضی بود، ولی ﴿إنما یرید الله﴾ حال و استقبال را هم شامل می شود. حالش پیامبر و علی و فاطمه  (صلوات الله علیهم) است که إنمای فعلی است و إنمای بعدی مستفاد از ﴿یرید﴾ است که مضارع استمراری است، یعنی هر کدام از معصومین در وقتی که امام شوند و معصوم گردند، بلکه قبل از امامت هم طهارتی را که زمینه عصمت است، دارند. و این طهارت دارای درجاتی است:درجه اولی طهارت از آغاز زندگی است و درجه طهارت وحیانی و الهامی معصومانه از آغاز امامت است و این درجات، تا زنده هستند رو به تکامل و ترقی است؛ بنابراین خود آیه پاسخگوی این شبهه است که لفظ آیه «اراد الله» نیست، بلکه ﴿یرید الله﴾ است یعنی خدا به طور مستمر در مثلث زمان در ارحام مطهره مادران و اصلاب شامخه پدران، طهارت ایجاد کرد. وقتی موجود شدند طهارت ایجاد کرد، وقتی معصوم بشری شدند طهارت ایجاد کرد.طهارت در دفع و رفع است. ﴿لیذهب عنکم الرجس﴾ اذهاب دفع و رفع است. دفع یعنی آن چه ناروایی، نابسامانی، ناپاکی، پلیدی و نقصان است که امکان وقوع دارد از آنان اذهاب و دفع شود؛ مثلا: ﴿استغفر لذنبک﴾ دفعا پوشش بخواه برای ذنبت؛ اگر ذنبی به شما حمله ور شود از خدا پوشش و دفع آن را بخواه که اضافه بر عصمت بشری، عصمت ربانی شامل حالت شود تا ذنب اصلا به سراغ تو نیاید؛ وانگهی «ذنب» به معنای گناه نیست و در معنای «دفعی» به عنوان «ما یستوخم عقباه» به کار می رود، یعنی آن عملی را انجام می دهی و از نظر کافران، عاقبتش برای تو وخیم است و این خود بهترین اطاعت ربانی است، برای آن از خدا پوشش بخواه تا خظراتی که به خاطر رسالت، متوجه تو هست در آینده دفع گردد؛ و نسبت به آن چه بر مبنای رسالت، صدمه به تو رسیده است از خدا پوشش بخواه، بدین معنا که، خدا ناراحتی های گذشته را از ذهنت رفع کند.پس در آیه تطهیر خدای سبحان اراده دارد، تشریعا و تکوینا تمامی رجس ها از این بزرگواران اذهاب کند؛ و گناهی که به سراغشان می آید، اصلا نتواند در آنان کارگر شود؛ بلکه به طور کلی طاهر مطهر صد در صد مخصوصا در زمان تکلیف و بالاخص در زمان امامت تا آخر عمر باشند و ﴿یطهر کم تطهیرا﴾.ما در تفسیر «الفرقان» فوق حد تواتر روایاتی را نقل کرده ایم که این روایات از طریق سنی ها بیشتر از شیعه است؛ یعنی روایاتی که از سنی ها در اختصاص آیه تطهیر به اهل بیت عصمت و طهارت وارد شده است در شان نزول، پنج نفر و در تاویل چهارده نفر، بیشتر از شیعه هاست و حدود سی و دو صفحه در تفسیر سوره احزاب درباره این مطلب از دیدگاه آیات و روایات بحث کرده ایم.مهم این است که در جمع، اضافه بر نصوص و ظواهری دیگر از قرآن شریف، آیات مودّة فی القربی و آیه تطهیر بر کل مسلمان ها واجب کرده است که اولا، مقام و محل عصمت و طهارت علیای محمدی را بشناسد؛ مخصوصا در روایت بیان شده که پیامبر بزرگوار از زمان نزول آیه تطهیر تا هنگام وفاتشان، حداقل چهل روز و حداکثر تا هفده ماه، هر وقت به هر یک از نمازهای پنجگانه تشریف می بردند، اول مقابل درب خانه حضرت علی و فاطمه  صلوات الله علیهم می ایستادند و می گفتند: ﴿إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا﴾ یعنی حداقل ٢٠٠ مرتبه و حداکثر ٢۵٠٠ مرتبه آیه تطهیر را در آن جا قرائت کردند. و در این باره روایات زیادی را در تفسیر نقل کرده ایم که اختصاص آیه تطهیر به اهل بیت محمدی با روایاتی متواتر، منقول از حدود هزار نفر راوی سنی، به ١٠٠ جلد از کتب آنان است که در پاورقی تفسیر الفرقان، نام یکایک کتب مربوطه را ذکر نموده ایم.اصل مطلب این است که ﴿المودّة فی القربی﴾، مودت لفظی و قلبی فقط نیست، مودت عملی، عقیدتی، اخلاقی نیز هست. پیروی از آن ها در بعد عقیده، علم، اخلاق و عمل مناط است و اگر ما بخواهیم حقیقتا از رسول خدا پیروی کنیم و از نزدیکان رسالتی ایشان و ائمه اطهار پیروی کنیم باید تمسک کنیم به امام آن ها؛ و امام معصومان محمدی قرآن است. اگر ما قرآن را ترک کنیم هرگز مودتی نسبت به اهل بیت نداریم و هرگز پیامبر بزرگوار را در بعد اعلای عصمت نمی دانیم. چون محور اصلی عصمت علیا، قرآن است؛ چنان که ار ابن عباس سوال کردند: «ما کان خلق رسول الله قال کان خلقه القرآن؛ اخلاق پیامبر چگونه بود گفت: تماما قرآن بود».پیامبر که مجمع الثّـِقلَین است، ثقل اکبرش قرآن است که روح و معنای قرآن در قلب و زبان و فکر و عقل و در همه چیزش تحقق یافته است؛ بنابراین اگر ما از رسول الله پیروی قرآنی نکنیم اصلا اسلام را پیروی نکرده ایم! پس مودت فی القربی و عظمت علیای اهل بیت عصمت و رسالت باید در مسلمانان عملا آشکار شود، مخصوصا در زمان غیبت کبری که پیروی از قرآن در اصل و اتباع از سنت قطعیه در فرع، باید شاخص ما باشد والا مسلمانی ما لفظ و خیالی بیش نیست و حقیقت ندارد چرا که آیاتی از قرآن و روایاتی متواتر از معصومان صلوات الله علیهم اجمعین به مسلمانان امر کرده اند که هر روایت و حدیثی باید بر قرآن عرضه شود و آن چه موافق قرآن است مقبول است و آن چه مخالف قرآن است قبول نکنید که تهمت به معصوم و جعل است.و هم چنین آن چه موافق و مخالف قرآن نیست اگر قطعی الصدور و علم آور است قابل قبول است؛ چون بر مبنای ﴿اطیعوا الله و اطیعوا الرسول﴾ (نساء/۵٩) اطاعت رسول، بعد از اطاعت خدا واجب است و اگر علم آور نیست، از باب ﴿و لا تقف ما لیس لک به علم﴾ (اسراء/٣۶): «و آن چه را که برای تو به آن علمی نیست، پیروی نکن» مقبول نیست.

بمناسبت شهادت حضرت زهرا(سلام الله علیها) برآن شدیم تاگوشه ای از کرامات آن بانوی دوجهان را به علاقه مندانشان عرضه نماییم.                                                                                                      كرامت عبارت است از «انجام كار خارق العاده با قدرت غير عادي و بدون ادعاي نبوت و يا امامت.» (1)
به عقيده اكثريت علماي مذاهب اسلامي - جز گروه اندكي از معتزلي ها - صدور كرامت از اولياي خداوند و به دست آن ها ممكن است. به قول دانشمندان «ادل دليل علي امكان الشيي وقوعه; بالاترين دليل بر امكان چيزي، وقوع و انجام آن چيز است.»
در تاريخ نمونه هاي زيادي از كرامات اولياي خداوند نقل شده است. مثل: سرگذشت حضرت مريم عليها السلام و جريان ولادت فرزندش حضرت عيسي عليه السلام و نزول ميوه هاي بهشتي در محراب عبادت براي او و نيز داستان عاصف بن برخيا و انتقال تخت ملكه صبا از يمن به فلسطين در يك چشم به هم زدن و داستان هايي كه شيعه و سني درباره كرامات حضرت علي عليه السلام نقل كرده اند (2) .
در اين مقاله بر آنيم تا به مناسبت شهادت دخت پيامبر عظيم الشان اسلام، گوشه اي از كرامت هاي حضرت زهراعليها السلام را بيان كنيم.
1 - سخن گفتن با مادر در دوران جنيني
در دوران بارداري خديجه كبري، فاطمه عليها السلام از درون شكم مادر با وي سخن مي گفت، به برخي روايات در اين زمينه اشاره مي كنيم:
الف) از خديجه عليها السلام نقل شده است: در زماني كه به فاطمه حامله شدم، وي در شكمم با من صحبت مي كرد.
«لما حملت بفاطمة كانت حملا خفيفا تكلمني من باطني; (3) زماني كه فاطمه را باردار بودم، حملي سبك بود و از باطنم با من سخن مي گفت.»
ب) دهلوي نقل مي كند: «آن زمان كه خديجه به فاطمه حامله گرديد، وي در درون شكم مادر، با وي سخن مي گفت و خديجه اين مطلب را از رسول خدا پنهان مي كرد. روزي رسول خدا بر خديجه وارد شد، ديد با كسي سخن مي گويد، بدون اين كه شخصي نزد او باشد. فرمود: با چه كسي سخن مي گفتي؟ عرض كرد: با كسي كه در شكم دارم. حضرت فرمود:«ابشري يا خديجة هذه بنت جعلها الله ام احد عشر من خلفائي يخرجون بعدي وبعد ابيهم; بشارت تو را اي خديجه، اين [را كه در شكم داري] دختري است كه خداوند او را مادر يازده تن از جانشينان من قرار داده است; كه ايشان پس از من و پدرشان [علي عليه السلام به عنوان امام] خارج مي شوند.» (4)
2 - آمدن حور العين و زنان بهشتي هنگام ولادت حضرت زهرا عليها السلام
حضرت خديجه عليها السلام به زنان قريش و بني هاشم پيغام داد كه زمان وضع حمل من نزديك است، مرا در اين امر ياري نماييد، ولي آنان پاسخ دادند: اي خديجه! چون تو در ازدواجت از سخنان ما سرپيچي نمودي، و محمد يتيم را به همسري برگزيدي، ما نيز تو را ياري نمي كنيم. خديجه از اين جواب سخت غمگين و ناراحت شد، در اين هنگام چهار زن، همانند زنان بني هاشم وارد شدند، در حالي كه خديجه از ديدن آنان هراسان شده بود، يكي از آن چهار زن به خديجه گفت: غمگين مباش، پروردگارت ما را براي ياري تو فرستاده است. ما خواهران و ياوران تو هستيم. من «ساره » هستم، اين «آسيه دختر مزاحم » رفيق بهشتي تو است و اين هم «مريم دختر عمران » است و اين يكي «كلثوم خواهر موسي بن عمران » است، خدا ما را براي كمك به تو فرستاده است تا ياور و پرستار تو باشيم.
يك نفر از آن چهار زن در سمت راست خديجه، دومي در طرف چپ او، سومي در پيش رويش، و چهارمي در پشت سر او نشستند و فاطمه پاك و پاكيزه تولد يافت.
پس از تولد آن حضرت، ده نفر حور العين، كه در دست هر يك ظرفي بهشتي پر از آب كوثر و يك طشت بهشتي بود وارد شدند و حضرت فاطمه را با آب كوثر شستشو دادند و سپس در ميان پارچه اي كه از شير سفيدتر، و از مشك و عنبر خوشبوتر بود پيچيدند. (5) »
حضرت فاطمه عليها السلام در هنگام ولادتش حور العين و بانوان عالي مقام ياد شده را كاملا شناخت و با ذكر نام به تك تك آن ها سلام كرد. اين كرامت نشان مي دهد كه ملاقات و آشنايي آن حضرت با آنان بي سابقه نبوده، و آن وجود مقدس قبلا عوالمي را طي كرده و در مسير ملكوتي خويش، آن فرستادگان آسماني را ديده و شناخته است (6) .
3 - نوراني شدن مكه و جهان با نور ولادت فاطمه عليها السلام
كرامت ديگري كه براي آن بانوي بزرگ اسلام ذكر شده، اين است كه چون آن مولود مقدس پا به دنيا نهاد، نوري از طلعت او ساطع شد كه پرتو آن به تمام خانه هاي مكه وارد گرديد، و در شرق و غرب زمين محلي نماند كه از نور او بي بهره باشد، چنان كه در روايتي از امام صادق عليه السلام مي خوانيم: «فلما سقطت الي الارض اشرق منها النور...; (7) زماني كه [فاطمه عليه السلام] به دنيا آمد، نور از او ساطع گشت.»
در قسمت ديگري از اين روايت مي خوانيم: «و بشر اهل السماء بعضهم بعضا بولادة فاطمة و حدث في السماء نور زاهر لم تره الملائكة قبل ذلك (8) ; بعضي از اهالي آسمان به برخي ديگر ولادت حضرت زهرا را بشارت مي دادند، و نور بسيار درخشاني در آسمان حادث شد كه فرشتگان قبل از آن نظيرش را نديده بودند.»
در روايت اهل سنت آمده است: «فلما تم امد حملها وانقضي وضعت فاطمة فاشرق بنور وجهها الفضاء (9) ; آن هنگام كه مدت حمل فاطمه تمام شد، خديجه او را به دنيا آورد، و به نور جمال او، فضا روشن و منور گرديد.»
اين نور در روز قيامت آشكارتر خواهد شد، چنانكه از ابن عباس نقل شده كه «در روز قيامت، اهل بهشت ناگهان متوجه مي شوند كه بهشت همانند روشني روز توسط خورشيد، روشن شد، سؤال مي كنند كه خدايا فرمودي «در بهشت خورشيدي وجود ندارد (10) » پس اين نور چيست؟ جبرئيل جواب مي دهد، اين نور خورشيد نيست بلكه نور خنده فاطمه و علي عليهما السلام است. (11) »
4 - سجده هنگام ولادت
كرامت ديگر آن حضرت اين است كه به هنگام ولادت به سجده افتاد، چنانكه از خديجه كبري نقل شده است: «فولدت فاطمة، فوقعت علي الارض ساجدة رافعة اصبعها (12) ; هنگامي كه فاطمه به دنيا آمد، به روي زمين به حال سجده افتاد در حالي كه نگشت خويش را بالا گرفته بود.»
5 - گفتن شهادتين هنگام ولادت
كرامت ديگر آن حضرت اين است كه هنگام ولادت، به توحيد و رسالت و ولايت شهادت داد. امام صادق عليه السلام در اين رابطه مي فرمايد: «فلما سقطت... فنطقت فاطمة بالشهادتين و قالت اشهد ان لا اله الا الله و ان ابي رسول الله سيد الانبياء و ان بعلي سيد الاوصياء و ولدي سادة الاسباط (13) ; بعد از اينكه پا به دنيا گذاشت ... سخن خود را با شهادتين آغاز نمود و گفت: شهادت مي دهم كه خدايي جز الله نيست، و پدرم فرستاده خدا و سيد و سالار پيامبران است و همسرم سيد اوصياء، و فرزندانم سيد و سالار نوادگان رسول خدا هستند.»
روايت فوق، اولا نشان مي دهد كه آن حضرت به هنگام تولد سخن گفته و ديگر اين كه از آينده و همسري خود با علي عليه السلام و امامت فرزندان خود خبر داده است.
6 - جامه بهشتي
از ابن جوزي نقل شده است: در هنگام زفاف فاطمه عليها السلام (بعد از دادن جامه عروسي خود به فقير) جبرئيل به محضر رسول خدا صلي الله عليه و آله آمده، عرض كرد: يا رسول الله! پروردگارت سلام مي رساند، و مرا نيز فرمان داده كه به فاطمه سلام برسانم و براي فاطمه جامه اي از ديباي سبز از جامه هاي بهشتي فرستاده است. فاطمه بعد از پوشيدن لباس نزد پدر آمد، حضرت با عباي خود، و جبرئيل با بال هاي خود آن جامه را پوشاندند تا نور آن باعث آزار ديدگان نشود (14) .
7 - هم صحبتي با ملائكه
دانشمندان شيعه و سني معتقدند كه بعد از پيامبر اكرم يقينا انسان هايي بوده اند كه هم سخن ملائكه قرار مي گرفتند، منتهي در مصداق آن اختلاف دارند.
از كرامت هاي مهم حضرت اين بود كه بعد از پدر، با ملائكه هم صحبت بود.
امام صادق عليه السلام در اين باره مي فرمايد: «فاطمة بنت رسول الله كانت محدثة ولم تكن بنبية انما سميت فاطمة محدثة لان الملائكة كانت تهبط من السماء فتناديها كما تنادي مريم بنت عمران (15) ; فاطمه دختر رسول خدا، محدثه بود، ولي پيامبر نبود. فاطمه از اين جهت محدثه ناميده شده است كه فرشتگان از آسمان نازل مي شدند و با او همانند مريم دختر عمران گفت وگو داشتند.»
فاطمه بعد از رحلت پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله 75 روز بيشتر زنده نماند و غم جانسوز داغ پدر، قلب او را لبريز كرده بود، به اين جهت جبرئيل پي در پي به حضورش مي رسيد و او را در عزاي پدر تسليت مي گفت (16) و تسلي بخش خاطر غمين زهرا بود، و گاه از مقام و منزلت پدر بزرگوارش سخن مي گفت و گاه از حوادثي كه بعد از رحلت او بر فرزندانش وارد مي گردد، خبر مي داد. امير المؤمنين عليه السلام نيز آنچه جبرئيل املاء مي كرد، همه را به رشته تحرير در مي آورد و مجموعه اين سخنان در كتاب ويژه اي جمع آوري شده، كه به نام "مصحف فاطمه" ياد مي شود. در زيارت نامه حضرت مي خوانيم: «السلام عليك ايتها المحدثة العليمة. (17) »
8 - گردش آسياب
ميمونه مي گويد: پيامبرصلي الله عليه وآله مقداري گندم را توسط من نزد فاطمه فرستاد تا با دستاس آن را آرد نمايد، گندم را نزد حضرت بردم، ديدم حضرت ايستاده (ظاهرا نماز مي خواند) ولي آسياب مي چرخيد و حركت مي كرد، اين خبر را به پيامبرصلي الله عليه وآله عرض كردم، فرمود: خداوند، ناتواني و ضعف جسماني فاطمه را مي داند، لذا به آسياب و دستاس دستور مي دهد كه خود دور بزند، او هم مي گردد. (18)
9 - حركت گهواره
در روايتي مي خوانيم: «ربما اشتغلت بصلاتها وعبادتها فربما بكي ولدها فرؤي المهد يتحرك وكان ملك يحركه (19) ; گاهي حضرت مشغول خواندن نماز و عبادت بود، فرزندش گريه مي كرد، گهواره به حركت درمي آمد، و فرشته اي بود كه آن را حركت مي داد.»
10 - غذاي بهشتي
علي عليه السلام ديناري قرض گرفته بود كه با آن چيزي تهيه كند تا شدت گرسنگي را از فاطمه عليها السلام و فرزندانش رفع كند. مقداد را ديد كه از گرسنگي شديد اهل و عيالش خبر مي دهد، حضرت، دينار رابه او بخشيد. بعد از خواندن نماز ظهر و عصر، پيامبرصلي الله عليه وآله فرمود: اي ابالحسن آيا شما چيزي در منزل داريد تا به منزل شما بيايم، علي عليه السلام بر اثر خجالت و حياء از پيامبرصلي الله عليه وآله عرض كرد: تشريف بياوريد. پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله دست علي را گرفته و با هم وارد خانه زهراعليها السلام شدند، او در حال نماز بود و پشت سر وي ظرفي بود كه از آن بخار برمي خاست.
وقتي صداي پيامبرصلي الله عليه وآله را شنيد، از محراب نماز خارج شده و به پدر بزرگوار خويش سلام كردد. پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله بعد از جواب سلام فرمودند: براي ما غذايي بياور، خداوند رحمتش را بر تو نازل كند.
فاطمه عليها السلام ظرف غذا را آورده، در مقابل پيامبرصلي الله عليه وآله و علي عليه السلام نهاد. علي عليه السلام سؤال كرد: اي فاطمه! اين طعام از كجاست؟ من هرگز طعامي به اين خوشرنگي نديده و خوشبوتر از آن بوئي استشمام نكرده و خوش مزه تر از آن نخورده ام.
رسول اكرم صلي الله عليه وآله دست مبارك خود را بين دو كتف علي عليه السلام نهاد، مختصري فشرد و فرمود: اين پاداش ديناري است كه تو در راه خدا دادي.
آن گاه اشك رسول خداصلي الله عليه وآله جاري شد و فرمود: سپاس خداي را كه ابا مي كند كه شما را بدون مزد و پاداش از دنيا ببرد. اي علي! پروردگارت مي خواهد آنچه را كه بر زكريا جاري فرموده، بر تو نيز جاري نمايد.
آنگاه رو به حضرت زهرا كرد و فرمود: «ويجريك يا فاطمة في المجري الذي اجري فيه مريم «كلما دخل عليها زكريا المحراب وجد عندها رزقا قال يا مريم اني لك هذا قال هو من عندالله; و تو را اي فاطمه در همان مسيري كه مريم را حركت داد، پيش برد. [چنان كه قرآن مي گويد:] «هر گاه زكريا وارد محراب او مي شد، غذاي مخصوصي در آن جا مي ديد، از او مي پرسيد: اي مريم، اين را از كجا آورده اي؟! مي گفت: اين از سوي خداست.» (20)
قابل دقت است هرچند اين غذا پاداش عطاي علي عليه السلام است و كرامتي براي او به حساب مي آيد، ولي براي فاطمه عليها السلام نيز كرامت محسوب مي شود; چرا كه خداوند به احترام او چنين ميوه اي را از بهشت فرستاده است.
11 - زيان نرساندن آتش به بدن فاطمه عليها السلام
انس مي گويد: حجاج بن يوسف از اين حديث كه عايشه ديده بود فاطمه عليها السلام با دست خود، غذاي داغ ديگ را به هم مي زند، پرسيد. گفتم: بله، عايشه بر فاطمه زهراعليها السلام وارد شد در حالي كه غذا براي حسنين عليهما السلام آماده مي كرد، ظرف غذا كاملا مي جوشيد، ديد فاطمه با دست خود (بدون هيچ وسيله اي) ديگ جوشان را به هم زد، عائشه هراسان و فرياد زنان نزد پدر خود (ابوبكر) رفت، ماجرا را تعريف كرد، ابوبكر گفت: اين صحنه را كتمان كن [و با كسي مطرح نكن] زيرا امر بسيار بزرگي است.
اين خبر به پيامبرصلي الله عليه وآله رسيد، حضرت بالاي منبر رفت، بعد از حمد و ثناي الهي، فرمود: ماجراي ديگ و آتش فاطمه زهرا را خيلي بزرگ و عجيب تلقي مي كنند ... .
«لقد حرم الله عزوجل النار علي لحم فاطمة ودمها وعصبها وشعرها وفطم من النار ذريتها وشيعتها... الويل ثم الويل، الويل، لمن شك في فضل فاطمة (21) ; خداوند آتش را بر گوشت و خون و رگ و موي زهرا حرام نموده است (هرگز به او زياني نمي رساند) و شيعيان و فرزندان او را از آتش [جهنم] به دور داشته است... . واي بر شما، خشم و عذاب خدا بر كسي كه در فضيلت فاطمه شك كند.»
اين نوع كرامت، ريشه قرآني هم دارد، چرا كه خداوند آتش را بر ابراهيم عليه السلام سرد و گلستان قرار داد، «يا نار كوني بردا وسلاما علي ابراهيم » (22) پس بعدي ندارد كه بدن فاطمه را كه انبياء به او توسل جسته اند، بر آتش حرام گرداند.
12 - گريه هستي بر گريه زهراعليها السلام
كرامت ديگر آن حضرت همراهي هستي، با رفتار او و از جمله گريه اوست. وقتي در لحظات آخر عمر پدر بزرگوارش اشك مي ريخت، پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله فرمود: «والذي بعثني بالحق لقد بكي لبكائك عرش الله وما حوله من الملائكة والسموات والارضون وما فيهما; قسم به آن كسي كه مرا به رسالت بر انگيخت همانا از گريه تو عرش خدا و ملائكه و آسمان ها و زمين و تمام موجودات گريستند. (23) »
كرامات بعد از شهادت
1 - بيرون آمدن دست هاي زهراعليها السلام از كفن
هنگامي كه امام علي عليه السلام بدن زهراعليها السلام را كفن كرد، وقتي كه خواست بندهاي كفن را ببندد فرزندان خود را صدا زد و فرمود: «هلموا تزودوا من امكم; بياييد از ديدار مادرتان توشه بگيريد.» حسن و حسين عليهما السلام فرياد زنان مادر را صدا مي زدند، و مي گفتند: وقتي كه به حضور جدمان رسيدي سلام ما را به او برسان و به او بگو: بعد از تو در دنيا يتيم مانديم. آه! آه! چگونه شعله غم دل از فراق پيامبرصلي الله عليه وآله و مادرمان خاموش گردد؟!
امير مؤمنان مي فرمايد: «اني اشهد الله انها قد حنت وانت ومدت يديها وضمتهما الي صدرها مليا; من خدا را گواه مي گيرم كه فاطمه ناله جان كاه كشيد و دست هاي خود را باز كرد و فرزندانش را مدتي به سينه اش چسبانيد.»
ناگاه شنيدم هاتفي در آسمان ندا داد: «يا ابالحسن ارفعهما عنها فلقد ابكيا والله ملائكة السماء ...; اي علي! حسنين را از روي سينه مادرشان بردار، سوگند به خداوند، كه فرشتگان آسمان را به گريه انداختند. (24) »
2 - نام زهراعليها السلام و نزول آب بهشتي
امام صادق عليه السلام فرمود: از ام ايمن نقل شده، كه در راه مكه به جحفه به عطش شديدي دچار شدم تا آنجا كه جانم به خطر افتاد، پس رو به آسمان نموده عرض كردم: اي پروردگار من، مرا دچار تشنگي نموده اي در حالي كه من خادمه دختر پيغمبرت مي باشم؟ آن گاه ديدم كه سطلي از آب بهشتي ظاهر شد، از آن نوشيدم. قسم به خانمم فاطمه زهراعليها السلام كه بعد از آن تا هفت سال گرسنگي و تشنگي بر من عارض نشد. (25)
براي حضرت زهراعليه السلام كرامات بسياري نقل شده است كه به دليل ضيق مقال، به همين مقدار بسنده مي كنيم.
-------------------------------------------------------------------------------منابع مقاله:
1) شيخ محمدرضا مظفر، بداية المعارف، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، ج 1، ص 239.
2) ر.ك، علامه حلي، كشف المراد، (قم، مؤسسة النشر الاسلامي، پنجم، 1415 ه.ق)، ص 351.
3) عبدالرحمن شافعي، نزهة المجالس، ج 2، ص 227.
4) عيون المعجزات، ص 51.
5) بحار الانوار، (پيشين)، ج 16، ص 80 و ج 43، ص 2 - 4; امالي صدوق، ص 475 - 476. و ر.ك: مناقب ابن شهر آشوب، ج 3، ص 304.
6) بحار الانوار، (پيشين)، ج 26، ص 117 - 132.
7) بحار الانوار، ج 16، ص 80 - 81; ج 43، ص 2.
8) همان، (پيشين)، ج 43، ص 3.
9) شعيب بن سعد مصري، روض الفائق، ص 214.
10) انسان/13.
11) بحار، (پيشين)، ج 35، ص 241; امالي صدوق، ص 333، ح 11.
12) قندوزي، ينابيع المودة، ص 198; علي بن يونس عاملي، الصراط المستقيم، ص 170.
13) بحار الانوار، ج 43، ص 3.
14) قاضي نورالله حسيني، احقاق الحق، طهران، مكتبة الاسلامية، ج 10، ص 401.
15) بحار الانوار (پيشين)، ج 26، ص 75.
16) اصول كافي، ج 1، ص 241; بحار الانوار، (پيشين)، ج 22، ص 546 و ج 26، ص 41.
17) بحار الانوار، ج 97، ص 195.
18) عسقلاني، لسان الميزان، چاپ حيدر آباد، ج 5، ص 65; ميزان الاعتدال، ذهيس، بيروت، دارالمعرفة، ج 3، ص 468.
19) بحار الانوار، ج 43، ص 45.
20) ذخائر العقبي، چاپ قدس، ص 45 - 47.
21) فاطمة الزهراء، پيشين، ص 102.
22) انبياء/69.
23) بحار الانوار، ج 22، ص 491 - 484.
24) بيت الاحزان، ص 154.
25) بحارالانوار، ج 62، ص 102; مستدرك الوسائل، ج 5، ص 135، ح 41.

خدا در قرآن می‌فرماید:
«الله نور السّماوات و الارض، مثل نوره کمشکوة فیها مصباح، المصباح فی زجاجة، الزجاجة کانّها کوکب درّی... »(1)؛ خدا نور آسمان‌ها و زمین است. وصف نور خداوند همانند چراغدانی است که در آن چراغی پرفروغ باشد. آن چراغ در حبابی قرار گیرد، حبابی شفّاف و درخشنده، همچون اختری فروزان ... .

«حافظ ابن مغازلی شافعی» در کتاب مناقب از «علی بن جعفر» آورده است که گفت:
من از حضرت کاظم علیه السلام در مورد تفسیر آیه شریفه پرسیدم که؛ «کمشکوة فیها مصباح» چه پیام و مفهومی دارد؟

آن حضرت فرمود: منظور از واژه «مشکوة» دخت پیامبر، «فاطمه» است و واژه «مصباح» دو نور دیده‌اش حسن و حسین هستند.

آنگاه از «کانّها کوکب دریّ» پرسیدم که فرمود:
فاطمه در میان زنان گیتی بسان اختری نورافشان است.

سپس از «یکاد زیتها یضیء» پرسیدم که فرمود: او در دانش و بینش چنان است که چیزی نمانده است که همه علوم و دانش‌ها، از او سرچشمه بگیرد.

و نیز از پیامبر آورده‌اند که فرمود: «... و نور ابنتی فاطمة من نور الله...»(2) ؛ نور دخت گرانمایه‌ام فاطمه از نور خداست.

پی‌نوشت‌ها:
1- سوره 24، آیه 35.
2- بحارالانوار، ج 15، ص10.

آيا قرآن كريم آن چنان زبان و مفاهيم پيچيده‏اى دارد كه روشن ساختن معانى و آشكار نمودن ژرفاى آن، به خبرگان و متخصصان نياز دارد؟ و يا كتابى است همگانى كه هر انسانى مى‏تواند برحسب توانايى‏ها و قابليت‏هاى فكرى و فرهنگى خود، با آن تماس برقرار كند و توده مردم نيازهاى خود را در آن ببينند و دانشوران آرمانهاى خويش مشاهده كنند؟

 در اين راستا بايد پرسيد: داستان محكم و متشابه، ظاهر و باطن و ديگر اصطلاحات قرآنى كه با قرائت و تفسير اين كتاب، پيوند استوار دارد كدام است؟

 ديدگاه قرآن هنگامى كه ]در زمينه فهم قرآن[ از اشخاص معينى سخن مى‏گويد، چيست؟

 آيا اين سخن بدان معناست كه تنها همين اشخاص قرآن را مى‏فهمند، نه كسانى ديگر؟ يا به معناى ارائه الگوى برترى است كه يك مفهوم كلى را درباره چگونگى فهم قرآن به نمايش مى‏گذارد، مفهومى كه قرآن مى‏خواهد از طريق همين الگو بر آن پاى فشارد؟

 اينها پرسش‏هايى است كه بسيارى از مفسّران در آنها درنگ كرده و بگومگوهاى فراوانى را پيرامون آنها به راه انداخته‏اند، تا آن جا كه براى برخى اين پندار پديد آمده كه قرآن كتابى نمادين است و جز گروهى ويژه كه خدا امتياز فهميدن وحيش را به آنان عطا نموده است، كسى ديگر آن را نمى‏فهمد و به همين خاطر، اينان حجيت ظواهر قرآن را جز از طريق رجوع به امامان اهل بيت‏ عليهم السلام انكار كرده ‏اند. بعضى ديگر از وجود چند معنا، در طول يا عرض هم، براى يك واژه سخن گفته‏اند. گروهى، از روايات چنين برداشت كرده‏اند كه قرآن به طور كلى، سخنى است در ستايش اهل بيت‏عليهم السلام و نكوهش دشمنان‏شان و به اين ترتيب، تنها مقدار محدودى از اين آيات، درباره احكام، مسائل همگانى و داستانهاى گونه‏گون مى‏باشد.

 اين چنين، تصور كلى درباره قرآن متأثر از فضاى ويژه‏اى بوده است كه اجازه نمى‏داده، قرآن به عنوان كتاب روشنى كه خداوند آن را بر انسان‏ها فرو فرستاده، با آيات واضح و آشكارش، بر آنان حجت باشد، آياتى كه بر بنياد فهم و برداشت مردم و طبق قواعد همگانى فهم، مايه آگاهى فكرى، روحى و دينى آنها مى‏شود.

 از اين رو، روشن ساختن اين مسأله سترگ در انديشه اسلامى ضرورى به نظر مى‏رسد. چه، هر مسأله‏اى كه با سرشت قرآن و مصونيت آن از افزايش و كاهش و نيز با شيوه فهم و نقش بنيادين آن در دريافت وحى خدا پيوند داشته باشد، در بينش اسلامى، از اهميّت و ارزش والايى برخوردار است، زيرا قرآن كريم، زيربناى مفاهيم، احكام، شيوه‏ها، ابزارها و اهداف اسلامى است و هرگونه آميختگى، انحراف و پيچيدگى در فهم آن، به يك مسأله منفى تبديل شده، بر تمامى اين موضوعات سايه مى‏افكند.

 بديهى است كه درباره قرآن بايد از خودش بپرسيم، آنگاه كه در ضمن آياتى چند بر عربى بودن خود تأكيد مى‏كند، آياتى چون:

 »ما آن را قرآنى عربى نازل كرديم، باشد كه بينديشيد.»1

 »كتابى است كه آيات آن بروشنى بيان شده، قرآنى است به زبان عربى براى مردمى كه مى‏دانند.»2

 »قرآن عربى، بى ‏هيچ كژى، باشد كه آنان راه تقوا پويند.»3

 »روح الامين آن را بر دلت نازل كرد. تا از هشدار دهندگان باشى. به زبان عربى روشن.»4

 واقعيت آن است كه سخن گفتن درباره عربى بودن قرآن، تنها در مسأله زبانى محدود نمى‏شود؛ بلكه اين بحث عنوانى است براى شيوه عمومى قواعد جزئى سبك‏هاى زبان عربى در عرصه بيان و فهم و فضاى سخن، از لحاظ ويژگى‏هاى هنرى چون: الهام، ايما، التفات و اشاره كه از معناى تحت‏اللفظى واژه‏ها فراتر مى‏رود، زيرا بعد تاريخى كاربرد واژگان گاهى سايه‏هايى از معانى و ويژگى‏هاى فراوانى را به اين واژگان مى‏افزايد كه فضاى تازه‏اى را براى آنها به وجود مى‏آورد و اين همان چيزى است كه در اصطلاح بدان «فهم عرفى» و يا «ذوق عرفى» مى‏گويند.

 در اين راستا مى‏بينيم كه دستور زبان عربى، مسأله روشن بودن دلالت لفظ بر معنا را - خواه اين معنا حقيقى باشد و خواه مجازى - مسأله‏اى بنيادين در فرايند «فهماندن و فهميدن» مى‏داند، به گونه‏اى كه سخن قرآنى حجت و گواهى است در رساندن انديشه‏ها و احكام به مردم. بنابراين، زمينه‏اى براى پيچيدگى لفظى و معنوى در روش‏هايى چون استعاره، يا كنايه و يا تركيب وجود ندارد تا فاصله ميان لازم و ملزوم، يا معناى تحت‏اللفظى واژه و مقصود گوينده به اندازه‏اى دور باشد كه ناگزير از تلاش ذهنى براى ايجاد ارتباط ميان اشيا باشيم؛ زيرا چنين تلاشى دور از شيوه بيانى اى است كه تفاهم آن را ايجاب مى‏كند، تفاهمى كه طبيعت پوياى زبان بر آن استوار است. ما مى‏توانيم اين موضوع را از آياتى به دست آوريم كه وجود خاصيت روشنگرى در آيات قرآن را مورد تأكيد قرار مى‏دهند، نظير اين سخنان خداوند:

 »قطعاً آياتى روشنگر فرو آورده‏ايم و خدا هر كه را بخواهد به راه راست هدايت مى‏كند.»5

 »و اين گونه آياتِ خود را به روشنى بيان مى‏كنيم، تا راه و رسم گناهكاران روشن مى‏شود.»6

 »خدا مى‏خواهد براى شما توضيح دهد و راه و رسم كسانى را كه پيش از شما بوده‏اند به شما بنماياند...»7

 چنان كه پيداست، آيات در اين جا از روشنى اى سخن مى‏گويد كه مستلزم هدايت و راهنمايى و نيز آشكار شدن راه خلافى است كه گناهكاران در آن روانند.

 همچنين، در اين جا زمينه آن نيست كه درباره قرآن به عنوان كتاب رمزها و اصطلاحاتى سخن گفته شود كه از بستر عمومى روش‏هاى زبان عربى دور است. به گونه‏اى كه مردم در برابر آنها سرگردان بمانند و نورى كه معانى آنها را برايشان روشن سازد نيابند، از آن‏رو كه بيم دارند مقصود آيه بجز معناى ظاهرى‏اش، معناى ديگرى باشد، در حالى كه هيچ گونه قرينه گفتارى و يا حالى براى آن معنا به چشم نمى‏خورد و اين وضعيتى است كه هدف سترگ قرآن را از ميان مى‏برد، زيرا هدف قرآن بر اين پايه استوار است كه آيات فرود آمده بر مردم راهى باشد براى فعاليت خرد و انديشه آنان و آنها بتوانند به وسيله اين آيات، راه راست را بيابند و از اين طريق اندرز بگيرند و تقوا پيشه كنند. چنان كه خدا در اين باره مى‏گويد:

 »اين گونه خداوند آيات ]خود[ را براى شما روشن مى‏گرداند، باشد كه شما بينديشيد.»8

 »بدين گونه خداوند آيات خود را براى شما روشن مى‏گرداند، باشد كه بينديشيد.»9

 »اين گونه خداوند نشانه‏هاى خود را براى شما روشن مى‏گرداند، باشد كه شما ره يابيد.»10

 »اين گونه خداوند آياتش را براى مردم روشن مى‏گردان، باشد كه پروا پيشه كنند.»11

 »آيات خود را براى مردم روشن مى‏گرداند، باشد كه متذكر شوند.»12

 از اين رو، مسأله حجيت ظواهر قرآن از مسائل روشن و آشكارى است كه عالمان بر مبناى پذيرش حجيت ظواهر به طور كلى، بر آن اجماع دارند.

 اگر قرآن از وجود سخنان متشابه در خودش سخن مى‏گويد، اين به معناى نمادين بودن اين سخنان نيست؛ بلكه مقصود سخنانى است كه احتمالات چند در مدلولشان وجود دارد و يا سخنانى كه مفاهيم گونه‏گونى را القا مى‏كند و چه بسا وجود مشكل در آيات متشابه مربوط به بُعد تطبيق آنها بر واقعيت‏ها و در ناحيه مدلولات‏شان باشد بدين ترتيب كه اين آيات را تحريف‏گران‏فتنه‏جو و تأويل‏گر مورد استفاده قرار دهند و مدلولشان را بر افكار و انديشه‏هايى تطبيق كنند كه مردم را از راه راست دور مى‏سازد.

 با توجّه به آنچه گفته آمد و براساس برخى برداشتها، نقش «راسخان در علم» ترسيم خطوط واقعى‏اى است كه با در نظر گرفتن شرايط و فضاى زبان عربى در مسأله «تفهيم و تفاهم» مدلول آيه در آن شكل بگيرد.

 ما، دراين جا درصدد پژوهشى گسترده درباره مسأله «متشابه» و «تأويل» نيستيم و تنها مى‏خواهيم اشاره‏اى به اين مسأله داشته باشيم. البته در حدى كه به نتيجه‏اى در اين‏باره برسيم.

 از يكى از امامان اهل بيت‏ عليهم السلام روايت شده است كه وقتى از او مى‏پرسند: برخى از مردم مى‏گويند: مقصود از نماز و زكات و همانند آن، اشخاص معينى هستند. امام‏عليه السلام در پاسخ مى‏فرمايد: «خداوند بندگانش را به چيزى كه نمى‏فهمند، مورد خطاب قرار نمى‏دهد.» معناى اين سخن امام ‏عليه السلام آن است كه آيات قرآنى در راستاى تعقيد لفظى و معنوى و يا اشاره نمادين كه براى مردم به روشنى قابل فهم نيست، حركت نمى‏كند.

 اما مسأله «ظاهر» و «باطن» يا «ظهر» و «بطن» دانشمندان درباره آن فراوان سخن گفته‏اند. اين سخنان پيرامون معانى بى‏شمارى مى‏چرخد كه بطون قرآن را تشكيل مى‏دهد و حتى برخى از روايات، هفتاد بطن براى قرآن برشمرده است. اصوليان در پژوهشهاى زبان‏شناختى‏شان به تحقيق درباره روا بودن «كاربرد لفظ در بيشتر از يك معنا» پرداخته‏اند و با شيوه فلسفى درگير امكان و عدم امكان اين مسأله شده‏اند، به اين ترتيب كه براساس نظريه‏اى كه مى‏گويد: لفظ قالب معناست، امكان ندارد كه يك لفظ دو معنا داشته باشد و براساس نظريه‏اى كه معتقد است: لفظ نشانه معناست، مانعى ندارد كه يك لفظ نشانه چند معنا باشد.

 برخى حديث «بطون قرآن» و يا «باطن قرآنى» را دليل گرفته‏اند بر اين كه بعضى از آيات قرآن براى توده مردم است و بعضى براى اشخاص ويژه و اين موضوع به سطح معناى آيات بستگى دارد و بطون قرآن، همان منطقه «سرّى» و يا «نهانِ» معناى قرآنى است كه جز آگاهان از اسرار نهان وحى الهى، كسى نمى‏تواند در اين منطقه گام نهد.

 ليكن قرآن كريم وقتى آياتى را براى مردم بيان مى‏كند، درباره آن آيات با همه مردم سخن مى‏گويد: «باشد كه آنان اندرز گيرند و باشد كه تفكّر كنند و باشد كه بينديشند.» پس آيات به گروهى خاص اختصاص ندارد و اين امر ايجاب مى‏كند كه انديشه مطرح در قرآن، همان چيزى باشد كه خداوند از همه مردم خواسته تا آن را با خود داشته باشند و به رغم اختلاف سطح فكرى‏شان در فهم ويژگى‏هاى آن - همچون ديگر واژگان رساى عربى كه مردم به تناسب سطح فكرى و فرهنگى‏شان، برداشت‏هاى متفاوت از آن دارند - برطبق رهنمودهاى فكرى و عملى اين كتاب حركت كنند.

 در اين جا نكته ديگرى در مسأله به چشم مى‏خورد و آن اين است كه تعدّد معنا در كاربرد واحد، در روش عمومى بيان عربى معمول نيست؛ زيرا كه با شيوه تفاهم، حتى در كاربرد واژگان مشترك در چند معنا، سازگارى ندارد. چه، وضع لفظ براى چند معنا، مستلزم آن نيست كه در همه آن معانى به كار رود. بلكه در اين حالت، اراده هر كدام از آنها از لفظ نياز به قرينه گفتارى و يا حالى دارد و هر گاه مردم از واژه »مجمل« سخنى مى‏گويند، اين بدان معناست كه اجمال، در شناخت معناى مقصود از ميان چند احتمال است.

 بدين ترتيب، مسأله، مسأله امكان و استحاله ذاتى نيست؛ بلكه مسأله بهره‏گيرى از هنر در سخن گفتن براى تفاهم در ميان عرب است. بنابراين، اگر مقصود ]از بطن قرآن [اين نوع سخن چند معنايى باشد ]يعنى سخنى كه چند معنا دارد و براى مشخص كردن معناى موردنظر گوينده هيچ نشانه‏اى در دست نيست[ به كارگيرى چنين سخنى از سبك معمول عرب بيرون است، زيرا در وضوح سخن، اخلال ايجاد مى‏كند و به همين سبب، از سطح بلاغت و رسايى دور مى‏سازد و با اعجاز هنرى كه قرآن به وسيله آن در اوج قله هنر بلاغت قرار گرفته است ناسازگارى دارد.

 اين از يك سو و از سويى ديگر اين پرسش را بايد مطرح كرد كه: نهفته بودن معناى باطن قرآن نزد راسخان در علم، چه معنايى دارد؟ و فايده آن چيست؟ اگر اين نهفته بودن بدين سبب باشد كه آنان حجّت‏هاى خدا هستند و بايد سخن ايشان را درباره اسرار دين پذيرفت، حتى اگر از لفظ آيه همه فهميده نشود، در اين صورت بايد گفت: سرشت حجّت بودن، اين پذيرش را ايجاب مى‏كند و نيازى ندارد كه قرآن كريم آن را تضمين كند. چه، عصمت حجّتهاى خدا، راستگويى ايشان را اثبات مى‏كند و به پذيرش حقايق نهفته از سوى آنان منجر مى‏شود؛ و اگر اين نهفته بودن، به اين دليل باشد كه آن معانى نهفته از خود قرآن به دست مى‏آيد، بايد بگوييم: قرآن در اين معانى ظهور ندارد.

 ممكن است مقصود از ظاهر قرآن، معناى جزئى يعنى مصاديق ]و شأن نزولهاى [آيه در عصر نزول يا در زمان نزول باشد و مراد از باطن آن، معناى كلى يعنى معنايى كه بر تمامى مصاديق و جزئيات، چه در گذشته، چه در حال و چه در آينده صدق مى‏كند باشد و بدين ترتيب، مراد از »ظاهر« همان معناى جزئى است كه تنها در زمان حاضر ]= زمان نزول[ روشن است و مراد از «باطن» معناى كلى است كه در آينده روشن خواهد شد تا قرآن، تنها در مصاديق دوران نزول منحصر نگردد؛ بلكه به عنوان يك قانون كلى به تمامى موارد همانند، در رويدادهاى نوين و آينده زندگى و انسان امتداد يابد.

 اين موضوع همان چيزى است كه امام باقرعليه السلام در چند حديث درباره آن سخن گفته است و از آن جمله، اين حديث است:

 »صدوق از پدرش، از سعد، از برقى، از محمد بن خالد اشعرى، از ابراهيم بن محمد اشعرى، از ثعلبة بن ميمون، از ابوخالف قمّاط، از حمران بن اعين روايت كرده است كه گفت: از ابوجعفرعليه السلام درباره ظهر و بطن قرآن پرسيدم؟ فرمود: ظهر آن كسانى است كه كارهاى آنان را انجام مى‏دهند. آن‏چه درباره آنان نازل شد، درباره اينان نيز جارى مى‏شود.»13

 يكى ديگر از اين احاديث، چنين است:

 »عياشى در تفسير خود از فضيل بن يسار نقل كرده است كه گفت: از ابوجعفر امام محمد باقرعليه السلام درباره اين روايت پرسيدم: »در قرآن آيه‏اى نيست، مگر اين كه ظهر و بطنى دارد و در آن حرفى نيست، مگر اين كه مرزى دارد و هر مرزى را آغازى است. پرسيدم: معناى اين سخنى كه هر آيه‏اى ظهر و بطنى دارد، چيست؟ مقصود از ظهر قرآن، تنزيل آن و مراد از بطن قرآن، تأويل آن است كه برخى از آن سپرى گشته و برخى از آن هنوز نيامده است. قرآن بسان خورشيد و ماه در حركت است، هر زمان كه چيزى از آن بيايد، تأويلش به وقوع مى‏پيوندد. خداوند تعالى فرموده است: و تأويلش را جز خدا و راسخان در علم كسى نمى‏داند ]آل‏عمران /147»[.

 روشن است كه حديث نخست مى‏خواهد تأكيد كند كه مصداق آيه، يك معناى كلى و فراگير را در اندرون خود نهفته دارد و هر زمان كه مصاديقى همانند اين مصداق از نو پديد آيد، اين معناى كلى نيز در طى زمان، تحقق مجدد مى‏يابد و اين همان چيزى است كه امام‏عليه السلام در حديث ديگر فرمود:

 »اگر قرآن در شأن گروهى خاص نازل شده بود، با ناپديد شدن آنان در پشت پرده زمان، قرآن هم نابود مى‏شد. ليكن قرآن بسان خورشيد و ماه و شب و روز همواره در حركت است، تا الگويى باشد براى نماياندن انديشه كلى مورد هدف قرآن، الگويى كه آيه درباره آن نازل شده است.«

 بنابراين، در اين جا دو معنا براى لفظ نيست؛ بلكه يك معناست كه در بستر زمان از گذشته تا حال استمرار داشته و در قالب خصوصيتى كه در تمامى مقاطع و افراد تجسم خواهد يافت، آينده را هم زير نظر دارد.

 در اين جا حديث ديگرى هست كه به شكل ديگرى به مسأله مى‏نگرد:

 »صدوق از پدرش، از على بن حكم، از محمد بن فضيل، از بشر وابشى، از جابر بن يزيد جعفى روايت كرده است كه گفت: از ابوجعفرعليه السلام درباره تفسير آيه‏اى سؤال كردم و او به من پاسخ داد. سپس بار دوم از او پرسيدم و او پاسخ ديگرى به من داد. گفتم: فدايت گردم. روز پيش درباره اين مسأله پاسخ ديگرى به من دادى؟ امام فرمود: قرآن بطنى دارد و آن بطن هم بطنى دارد و براى آن ظهرى است و براى اين ظهر هم ظهرى است. اى جابر، هيچ چيزى چون تفسير قرآن از عقل انسان‏ها دورتر نيست. چه، آغاز آيه درباره چيزى است و پايان آن درباره چيزى ديگر و در عين حال، سخن پيوسته‏اى است كه معانى گوناگون از آن برداشت مى‏شود.»15

 در آغاز چنين به نظر مى‏رسد كه اين حديث به تعدد معنا براى يك واژه اشاره مى‏كند، زيرا بر تعدد تفسير دلالت دارد و تأكيد مى‏كند كه ظاهر واژه، ظهرى دارد و باطن آن نيز باطنى.

 ليكن دقت در حديث مزبور نشان مى‏دهد كه اين حديث مى‏خواهد آيه را به لحاظ مدلول آن بررسى كند و نه به لحاظ واژگان آن، زيرا مى‏بينيم، برخى آيات درباره ابعاد مختلف يك مطلب سخنى مى‏گويد، ابعادى كه در مجموع مطلب را كامل مى‏كند. به عنوان نمونه، گاهى موضوع واحدى از يك بُعد به اخلاق ارتباط دارد، از بُعد ديگر به جامعه، از بُعد سوم به سياست و... . امرى كه به پژوهشگر اين امكان را مى‏دهد كه از چند بُعد به گونه‏اى سخن بگويد كه گويى هر كدام از اين ابعاد، معناى جداگانه آيه است و شايد مقصود امام از پيوستگى آيه، يگانگى معنا و از گونه‏گون پذيرى، تعدد ابعاد معنا باشد. بنابراين، ممكن است معنايى كه قرآن بدان نازل شده، معناى ديگرى را جذب كند، چنان كه اشارات آيه مى‏تواند اشاره ديگرى را به دنبال آورد.

 در پرتو آنچه گفته آمد، مى‏توانيم به معناى تأويل دست يابيم. بنابراين، مقصود از تأويل، اراده غيرمعناى ظاهرى لفظ نيست؛ بلكه به دست آوردن معنايى است از طريق معناى وضعى لفظ كه در فرايند استعمال قصد شده است.

 در حديثى از امام باقرعليه السلام نقل شده است كه درباره اين سخن خداوند: «هر كس كسى را زنده بدارد چنان است كه گويى تمام مردم را زنده داشته است ]مائده /32[ فرمود: مقصود رهايى بخشيدن از سوختن و يا غرق شدن است. گفتم: كسى كه انسان را از گمراهى به راه راست سوق دهد چطور؟ فرمود: اين تأويل بزرگ آيه است.»16

 در اين جا مقصود امام‏عليه السلام اين نيست كه مراد از زندگى، هدايت و مراد از مرگ، گمراهى است و يا اين كه هدايت و گمراهى دو معناى اضافى براى زندگى و مرگ، افزون بر معناى مادّى آنهاست، بلكه مراد اين است كه اگر به ارزش هدايت كه دعوت‏گران به سوى خدا بدان قيام مى‏كنند تا انسان‏ها را از گمراهى نجات دهند، ژرف نگريسته شود، اهميّت آن از اهميّت نجات زندگى انسان‏ها كمتر نيست. چه، دستاوردهاى هدايت در روح انسان و در سرنوشت هميشگى او، همان دستاوردهاى زندگى حقيقى است. پس اين معنا كه ارزش هدايت همسنگ ارزش زندگى است، مسأله‏اى است كه ما آن را استنباط مى‏كنيم، نه اين كه به معناى آيه باشد و يا از مفهوم موافق آن به دست آيد.

 در اين راستا به حديث برمى‏خوريم كه از امام باقرعليه السلام روايت شده، درباره اين سخن خداوند: «پس بايد انسان به خوراكش بنگرد ]عبس /24] راوى گفت: پرسيدم: خوراك او چيست؟ امام فرمود: دانش او كه آن را از كسى كه بايد فراگيرد، فرامى‏گيرد.»17

 روشن است كه دانش نمى‏تواند معناى واژه خوراك ]= طعام[ در اين آيه باشد، حتى اگر ما تصور كنيم كه افزون بر خوراك تَنْ، براى خرد نيز غذايى وجود دارد، زيرا آيات ديگر تأكيد مى‏كند كه مراد از اين واژه همان غذاى مادّى است كه از گياهان به دست مى‏آيد، چنان كه خداوند فرموده است:

 »ما آن را به صورت بارشى فرو ريختيم، آنگاه زمين را با شكافتنى شكافتيم. پس در آن دانه رويانديم. و انگور و سبزى، و زيتون و درخت خرما. و باغ‏هاى انبوه و ميوه و چراگاه. تا ]وسيله [استفاده شما و دامهايتان باشد«.18

 روشن است كه اين آيات با اين ديدگاه كه واژه طعام در اين جا به معناى دانش باشد سازگارى ندارد، ليكن امام‏عليه السلام خواسته معناى دانش را از واژه طعام استفاده كند. از آن رو كه اين واژه - در جمله اشاراتش - به بعد معنوى غذا اشاره مى‏كند كه يك نعمت الهى است و بيش از نعمتهاى مادّى الهى كه بدن را تغذيه مى‏كند، ارزشمند است.

 از اين رو، بررسى اين گونه شيوه الهام‏گيرى از قرآن را در تفسير، ضرورى مى‏بينيم؛ زيرا اين همان شيوه‏اى است كه موجب مى‏شود انسان از يك آيه - با توجّه به طبيعت اهداف و مقاصد آن - به جهانهايى ديگر رهگشايد و آيه قرآن در چهارچوب قوانين كلى اسلامى و زبان عربى به افقهاى بيشترى رهيابد و دامنه آن گسترده شود.

 اين شيوه همان چيزى است كه ما از تصوير مادى به تصوير معنوى و از تجربه تاريخى جامعه‏اى كه قرآن در آن فرود آمد و مشكلات و چالشها و مسائل آن را چاره‏جويى كرد، به تجربه نوينى كه ما در آن با چالشها و مشكلات عينى رويارو هستيم منتقل كند، امرى كه افزون بر ويژگى‏هايى چون وضع قوانين، راهنمايى، اندرز دادن و امثال آن، ويژگى پويايى را نيز به قرآن مى‏بخشد.

 در پرتو آنچه گفته شد مى‏توانيم در برابر روايات بسيارى كه از امامان‏عليهم السلام روايت شده و برخى از آيات قرآن را به اهل بيت‏عليهم السلام تفسير مى‏كند، درنگ كنيم، تا دريابيم كه برخى از اين آيات ويژه آنان است نظير آيه «تطهير»19 و آيه «المودة فى القربى« (شورى /23) در حالى كه برخى ديگر عامّ است، ليكن اهل بيت‏عليهم السلام مصداق و الگوى كامل آن مى‏باشد همانند آيه «الرّاسخون فى العلم» (آل عمران /7) و آيه «لكل قوم هاد» (رعد /7) و آيه «فاسئلوا اهل الذكر« (نحل 43) و آيه «و من عنده علم الكتاب» (رعد /43) و آيه «و كونوا مع الصادقين» (توبه /119) و آيه «ثمّ اورثنا الكتاب الّذين اصطفينا من عبادنا.» (فاطر /39(

 هر چند برخى از آيات در موارد خاص درباره اهل بيت‏عليهم السلام نازل شده و اسباب نزول ويژه‏اى دارد، اما در عين حال، مسأله‏اى كه در آن آيات مطرح شده، از اين آيات آغاز گرديده، به سمت و سوى كليت و شمول امتداد مى‏يابد، چنان كه در آيه مباهله مى‏بينيم كه مورد اين آيه، اهل بيت‏عليهم السلام است و آنان عبارتند از: حسن و حسين‏عليهما السلام در عنوان «ابنائنا»، حضرت زهراعليها السلام در عنوان «نسائنا» و امام على امير المؤمنين ‏عليه السلام در عنوان «انفسنا». همان گونه كه خداوند فرموده است:

 »پس هر كه در اين باره پس از دانشى كه تو را ]حاصل[ آمده، با تو محاجّه كند، بگو: بياييد پسرانمان و پسرانتان و زنان ما و زنانتان و ما خويشان نزديك و شما خويشان نزديك خود را فراخوانيم؛ سپس مباهله كنيم و لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم .»20

 ليكن اين آيه يك خط كلى براى مباهله ترسيم كرده است كه همه مواردى را كه مسلمانان بدان نياز پيدا كنند در برمى‏گيرد. همچنين اين معنا را در سخن ديگر خداوند نيز مى‏بينيم:

 »ولىّ شما تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آورده‏اند: همانند كسانى كه نماز برپامى‏دارند و در حال ركوع زكات مى‏دهند.»21

 در روايت مشهور كه به اسنادى چند روايت گرديده، آمده است كه اين آيه درباره امام على‏عليه السلام نازل شده، اما در عين حال، معناى مطرح در اين آيه با همان شكلى عالى در قالب كلى بيان گرديده تا همه متوليان امور مسلمانان را در برگيرد و لذا آيه به شكل جمع آمده، نه مفرد؛ به گونه‏اى كه همه امامانى را كه از نسل امام على‏عليه السلام هستند دربرمى‏گيرد.

 همين‏طور سبك ياد شده را در اين سخن خداوند مشاهده مى‏كنيم:

 »و به ]پاس[ دوستى [خدا[ بينوا و يتيم و اسير را خوراك مى‏دادند. ما براى خشنودى خداست كه به شما مى‏خورانيم و پاداش و سپاسى از شما نمى‏خواهيم.»22

 اين آيات در شأن على و فاطمه ‏عليهما السلام نازل شده و اين دو بزرگوار را نقطه آغاز قرار داده است تا از آن جا خط پهناورى را براى كسانى ترسيم كند كه با همان روحيه اخلاص نسبت به خدا، ترس از او، دوستى براى او، و از خودگذشتگى درباره بندگان يتيم و بينوا و دربند او، در اين خط حركت مى‏كنند.

 اين چنين، مى‏بينيم كه قرآن كريم در محدوده ويژگى‏هاى تاريخى مورد نزولش از حركت بازنمى‏ماند؛ بلكه امتداد مى‏يابد تا تمامى نمونه‏هاى زنده را در بستر زمان فراگيرد. چنان كه قرآن در مفاهيم كلى خود به تحرّك و پويايى عينيت اجتماعى در مسائل حق و باطل، مشروعيت و عدم مشروعيت، نگاه مى‏كند تا نشانه‏اى باشد براى تشخيص راه راست از راه كژ در واقعيت جامعه اسلامى كه در فاصل زمانى دورى پس از آغاز نزولش به وجود آمده است و تا از طريق مرحله پيشين، درباره مرحله‏اى نوين مشابه آن سخن بگويد و بدن ترتيب انسان‏ها را به سمت نمادهاى حق رهنمون گردد و به وسيله معرفى و طرد نمادهاى باطل در گذشته، از سمبلهاى باطل در آينده دورشان سازد، زيرا قرآن نمايانگر حقيقت گسترده‏اى است كه در آينده، سرتاسر زمان را در برمى‏گيرد و بر فراز آن اوج مى‏يابد.

 بنابراين، ما در تفسير قرآن نياز نداريم كه از محدوده قواعد رايج زبان عربى بيرون رويم و يا به خاطر تكيه بر اين يا آن حقيقت، يا اين سمبل مشروع حق، آن را از مسائل كلى دور سازيم، چه، خطوطى پراكنده در قرآن و نيز نمونه‏هاى زنده و پويايى كه در درون آن وجود دارد، به ما اين امكان را مى‏دهد كه در عالم استدلال به خواسته‏هاى مان دست يابيم.

 1. يوسف /2.

 2. فصلت /3.

 3. زمر /28.

4.  شعراء /195-193.

 5. نور /46.

6.  انعام /55.

7. نساء /26.

8. بقره /266.

9.  بقره /242.

 10. آل عمران /103.

11. بقره /187.

12.  بقره /221.

13. مجلسى، محمد باقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بيروت، داراحياء التراث العربى، چاپ اول، سال 1412 هـ  55/89، باب 8، روايت 14.

14. همان، 61/89، باب 8، روايت 47.

.15 همان، 59/89، باب 8، روايت 37.

16. همان، 20/2. باب 14، روايت 38.

 17 - عبس /32-25.

 18 - احزاب /33.

 19 - آل عمران /61.

 20 - مائده /55.

 21 - انسان /9-8.

مقدمه :

خداوند سبحان برای رسیدن انسانها به تکامل بسترهای مناسبی رادر اختیار آنها قرار داده است به گونه ای که هم در درون وجودآدمی و هم در بیرون وجود آنها برایشان هادیانی قرار داده تا بتوانند باوسیله آنها به عالیترین مراحل انسانی دست یابند . پیامبران بیرون که فرستادگان حق اند وپیامبر درون که عقل آدمی است هر دو روشنگر راه سعادت انسانها هستند و در پی اینند تا انسان به عنوان گل سرسبد نظام آفرینش راه کمال را به سهولت بپیماید واز نردبان رشد ومعنویت به سرعت بالا رود تابه سرچشمهٔ انسانیت که همان بندگی محض در پیشگاه حضرت حق است دست یابد . از آنجا که هدف بسیار والا وبا اهمیت است خداوند متعال در مراحل مختلف انسانها را راهنمایی می کند تا دچار لغزش نشوند بنابراین با وسایل مختلف ارشادهایی الهی شامل حال بشر می شود . زیرا خداوند بسیار مهربان است واساس کار او ایجاد اسبابی است که موجبات تکامل انسانها رافراهم می آورد و حال این خود انسان است که باید هر چه بیشتر به این وسایل تمسک کند ودور شدن او از این اسباب و وسایل باعث دور شدن اواز خداوند متعال می شود . چنانکه خداوند متعال در آیه شریفه می فرماید : «یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله وابتغوا الیه الوسیله »[1] ای کسانی که ایمان آورده اید از خدا بپرهیزید و تقوا پیشه سازید و وسیله ای برای نزدیک شدن به او بجو ئید .

وبا توجه به عدم تغییرکلمه وسیله اطلاق آن شامل هر چیزی می شود که صلاحیت نزدیک کردن انسان به پیشگاه خداوند متعال را دارد . مانند نماز وروزه ، زکات ، حج و....یکی از این اسباب و وسایل که باعث نزدیکی وقرب مابه خدا می شود و همچنین باعث باز شدن گره های مادی میگردد استمداد جستن یا متوسل شدن به پیامبران و اولیای الهی است . لذا در تفسیر وسیله مفسرین وعلمای فریقین گفته اند که مراد از وسیله و یکی از مصادیق بارز آن توسل به انبیاء واولیاء الهی است . چنانکه ابن حجر مَکی در تفسیر آیه شریفه در کتاب خود می نویسد :امام شافعی پیشوای اهل سنت به اهل بیت پیامبر اکرم (ص) توسل می جست و چنین می گفت :

آل النبی ذریعتی                    و هم الیه وسیلتی

ارجوبهم اعطی غدا                 بید الیمین صحیفتی[2]

خاندان پیامبر وسیله من اند وآنها در پیشگاه اوسبب تقرب من هستند امیدوارم به سبب آنها فردای قیامت نامه عمل من به دست راست من سپرده شود .

از این رو هنگام دعا ، خداوند را به حق بندگان صالح وآبرومند درگاه او قسم می دهیم ویا از اولیا ومقربان درگاه الهی می خواهیم که برای ما در درگاه الهی دعا کنند.

واژه توسل :

وازه توسل در لغت به معنی مدد جستن از وسیله برای نیل به مقصود است آدمی برای رسیدن به حوائج مادی و معنوی خود باید به اسباب و واسطه های فیض متوسل شود . با توجه به این معنی توسل یعنی استفاده از اسباب و وسایلی که لازمه زندگی انسانی است در جهانی که بر آن قانون اسباب و مسببات حاکم می باشد .

مقصود از توسل در اصطلاح مسلمانان کمک جستن به اولیاء خدا و صاحبان مقام عصمت و ویژگان درگاه ربوبی بمنظور بر آمدن نیازها است .

جایگاه توسل دربین فریقین :

همهٔ علمای اسلام اصل مسئله توسل راقبول دارند و معتقدند که انسان برای رسیدن به نیازهای دنیوی واخروی خودباید متوسل شود و این توسل می تواند به مقدساتی مانند قرآن کریم ، خانه خدا مکه ، ملائکه الهی همچنین بندگان مطیع وصالح خدا مانند انبیاء واوصیاء،مومنان وعالمان وشهداء و... باشد. هر چند عده ای از علماءاهل سنت توسل به اهل بیت رسول (ص) را شرک می دانند ولی نوعی اتفاق در اصل مسئله توسل وجود دارد . وحتی نمونه هایی از توسل جستن را در منابع خود آورده اند که در اینجا به برخی از این نمونه ها در منابع شیعه و سنی می پردازیم .

امام موسی کاظم (ع) فرمودند : هرگاه حاجتی به درگاه خداوند داشتی چنین بگو : « اللهم انی اسلک بحق محمد و علی وفاطمه والحسن والحسین ....یعنی خدایا بحق محمد وعلی وفاطمه وحسن وحسین و .... تو را می خوانم به درستی که نزد تو شأن ومنزلت والایی دارند پس بحق این منزلت ورتبه از تو می خواهم بر محمد وآل او درود فرستی وحاجت مرا برآورده سازی»[3] رسول خدا(ص) فرمودند:خداوند عزوجل می فرماید:ای بندگان من گرامی ترین خلق و پر فضیلت ترین آنان نزد من محمد وفاطمه وبرادرش علی و امامان بعد از وی هستند . اینان وسیله ها به سوی من می باشند هر کس حاجتی دارد ونفعی را طالب است و یا دچار حادثه ای سخت و زیانبار گشته و بر طرف شدن آن رامی خواهد مر ابه محمد وآل طاهرینش بخواند تا به نیکوترین وجه حاجت او را بر آورم .[4]

انس بن مالک(لعنت الله الیه) می گوید : روزی که فاطمه بنت اسد فوت کرد پیامبر(ص) دستور داد قبری راحفر کردند آنگاه خود حضرت وارد قبر شدند ودر آن خوابیدند و چنین دعا فرمودند که :« الهم اغفرلای فاطمه بنت اسد و وسع علیها مر خلها بحق نبیک والانبیاء الذین من قبلی» خدایا مادرم فاطمه بنت اسد را بیامرز و جایگاه اوراوسعت بخش بحق پیامبرت وپیامبران قبل از من .[5]

عثمان بن حنیف (لعنت الله الیه)می گوید: روزی در محضر رسول خدا(ص) بودم حضرت به شخصی که مشکل خود را به ایشان عرضه می کرد شیوة دعا وتوسل را چنین تعلیم فرمودند : برو وضو بساز و دورکعت نماز بخوان وپس از بجا آوردن نماز خداوند را با این جملات بخوان :« الهم انی اسالک و اتو به الیک بنبیک نبی الرحم یا محمد انی اتوبه بک الی ربی فی حاجتی لتقضی ، اللهم شفعه فی »[6] ،  بار خدایا از تو درخواست می کنم و به توروی می آورم به پیامبرت پیامبر رحمت ، ای محمد من بحق تو به سوی خدایم روی آورده ام تا حاجتم بر آورده شود خدایا پیامبرت را در مورد من شفیع قرار ده .

در منابع و مدارک معتبر اهل سنت آمده است : هر گاه قحطی و خشکسالی پیش می آمد ، عمر( لعنت الله الیه) از طریق توسل به عموی پیامبر(ص) عباس طلب باران می کرد و می گفت  : «هذا والله الوسیله الی الله و المکان منه» به خدا سوگند عباس وسیله به درگاه الهی و دارای قرب ومنزلت نزد او است و « اللهم انا نتوسل الیک بعمّ نبینا فاسقنا » خدایا ما رابه وسیله عموی پیغمبرتان به تو روی می آوریم پس سیرابمان کن .[7] و یا در بعضی مدارک دیگر آمده که می گفت :اللهم انا نستستیک بعمّ نبیک و نستشفع الیک بشیبه [8] (خدایا ما به وسیله عموی پیامبرت از تو باران می خواهیم و روی سفید  او را بدرگاه تو شفیع می آوریم ).

قرآ ن و مسئله توسل :

در مکتب روح بخش اسلام مسئله توسل از جایگاهی بس والا برخوردار است وریشه در اصل اعتقادی امامت دارد . شیعه معتقد است که یک مسلمان باید در همۀ برنامه های فردی واجتماعی از معصوم رهنمود بگیرد و از این راه با خدا و مردم ، رابطه برقرار سازد و الا از مسیر مستقیم خارج می شود .

همانطور که در مقدمه بحث گفته شد ریشه قرآنی توسل از وسیله است یعنی واسطه قرار دادن چیزی از روی میل و رغبت . [9] چنانکه در قرآن می خوانیم « یا ایها الذین امنوا و اتقوا الله وابتغوا الیه الوسیله »4 ( ای مومنان تقوای الهی پیشه کنید وبرای رهیابی به سوی او وسیله بیابید).  که در حدیث قدسی وسیله به پیامبر و اهل بیت علیهم السلام تفسیر شده چنانکه می فرماید :

حضرت زهرا(س) نیز در خطبۀ معروفشان فرمودند : « نحن وسیلَتهُ فی خلقه » ( ما وسیلهٔ خدا در میان آفریدگانش هستیم ) . در این آیه خداوند متعال تصریح دارد که مومنان باید باتقوا پیشگی و با تمسک به وسیله به درگاه الهی راه یابند که با وسیله قرار دادن اولیای الهی فضل و رحمت و مغفرت او را به سوی خود جلب کنند و این خود یک قانون کلی در نظام هستی است . اندیشمند شهید مرتضی مطهری در این باره می نویسد : «امکان ندارد هیچ یک از جریانهای رحمت پروردگار بدون نظام انجام گیرد به همین دلیل مغفرت پروردگار هم باید از طریق نفوس کملّین وارواح بزرگ انبیاء و اولیاء به گنهکاران برسد و این لازمۀ نظام داشتن جهان است به همان دلیلی که رحمت وحی بدون واسطه انجام نمی گیرد و همه مردم از جانب  خدا به نبوت بر انگیخته نمی شوند و هیچ رحمت  دیگر هم بدون واسطه واقع نمی شود رحمت مغفرت هم  بی واسطه ممکن نیست تحقق پیدا کند وقتی کسی وجود مغفرت خدا را بپذیرد ، مبانی محکم عقلی ، او را ناچار می سازد  که بگوید جریان مغفرت باید از مجرای یک عقل کلی یا یک نفس کلی یعنی عقل و نفسی که دارای مقام ولایت کلیه الهیه است صورت گیرد امکان ندارد که فیض الهی بیرون از کانون و حساب به موجودات برسد»[10]  البته آیات بسیاری در قرآن  شریف وجود دارد که اشاره به جایگاه خطیر واسطه فیض الهی دارد که بعنوان نمونه به چند آیه می پردازیم .      

1) بعد از آنکه برادران حضرت یوسف از کرده خود در قبال برادر پشیمان شدند نزد پدر آمدند واز او چنین در خواست کردند : « قالوا یا ابانا استغفر لنا ذنوبنا انا کنا خاطئین »[11]   ، ( گفتند ای پدر برای گناهان ما از خدا آمرزش بخواه که در حقیقت ما خطا کردیم ) .

2) حضرت ابراهیم (ع) پدر خوانده یا عموی خویش آزر را که از مشرکان بود به توحید دعوت می کرد وحتی به او وعده داد اگر از آیین بت پرستی دست بکشد و در زمره موحدان در آید برای گناهان او از خواوند متعال طلب آمرزش کند زیرا خداوند نسبت به او مهربان است چنانکه می فرماید : « قال سلام علیک ساستغفرلک ربی انه کان بی حفیّا »[12] ( سلام بر تو به زودی من از خدایم برای تو آمرزش می طلبم که او با من بسیار مهربان است ) .

3) خداوند متعال به رسول خدا(ص) نیز می فرماید : « ولوانهم اذا اظلموا انفسهم جاوک فاستغفروا الله و استغفر اهم الرسول لوجدوا الله توابا رحیما »[13] ، ( اگر آنان ، وقتی به خویشتن ستم کردند نزد تو آیند و از خدا طلب بخشش کنند و نیز برایشان طلب آمرزش نمایی ف قطعا خدا را توبه پذیر ومهربان خواهند یافت ).

همه این آیات وآیاتی از این دست در قرآن کریم اشاره به جایگاه واسطه فیض الهی یا همان مسئله توسل دارد .

حکمت توسل :

از انچه گذشت بخوبی دانسته می شود که توسل یکی از راههای نزدیکی به بارگاه قرس الهی است که از جانب پروردگار عالم به بندگانش عطا  شده است . و این خود حکمتی دارد که ما به حکمتهای تشریع توسل اشاره ای می کنیم .

1) بسیاری از بندگان خداوند سبحان از پیدا کردن راههای صحیح ارتباط با خدا عاجزند و اگر انسان از سوی شخصی آگاه و راهبر هدایت نشود احتمال هدایت و راهیابی او بسیار ضعیف خواهد بود هر چند که خود تمایل زیادی داشته باشد و همة کوشش خود رانیز در این مسیر به کار گیرد از این رو باید به دامن اولیاء خدا چنگ زد و با گرفتن برنامه های صحیح قدم در راه نهاد و به مدد آنها به سر منزل مقصود که تقرب در گاه الهی است نائل آمد .

2) مقربان آستان الهی از دمی کبرایی و نفسی قدسی بر خوردارند وچونان جایگاهی نز د خداوند متعال دارند  که همة خواسته هایشان نزد خداوند مستجاب می شود وبا توبه به جنبه انسانی و عاطفی آنها که به همنوعان خود دارند  تر حم می کنند لذا واسطه قرار گرفتن آنها سبب می شود که میان خدا و بندگان گنهکارشپیوند بر قرار شود و اینان به طرفه عینی از رحمت و مغفرت الهی بر خوردار گردند . البته هر چند ولی خدا از مقام بالاتری برخوردار باشد متوسل شدن به او کارآمدتر  خواهد بود به گونه ای که دامنه توسل در این دنیا به شفاعت در آخرت کشیده خواهد شد .

(إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُّهِيناً).(۱)آنها كه خدا و پيامرش را آزار مى‏دهند، خداوند آنان را از رحمت خود در دنيا و آخرت دور ساخته و براى آنها عذاب‏خوار كننده‏اى آماده كرده است.

 اساساً چه ‏ضرورتى دارد كه ما اين مناسبتها را تكريم نماييم؟ چرا در اين گونه مناسبات‏ پيرامون شخصيّت‏هاى مربوط سخن مى‏گوييم؟ به چه دليل لازم است تا اين ‏حضرات را بشناسيم و نسبت به جايگاه آنان معرفت حاصل نماييم؟

      نكتة قابل توجّه كه مى‏تواند، پاسخ به اين سؤال را روشن كند، اين است ‏كه به همان دليلى كه معرفت خداوند، لازم است، به همان دليل و برهانى كه ما بايد نسبت به ذات اقدس ربوبى و توحيد معرفت داشته باشيم، به همان دليل بايد نبوّت را بشناسيم و به نبى معرفت پيدا كنيم، به همان دليل بايد به مقام ائمّه (ع) ‏آگاهى كافى و لازم داشته باشيم. همة اين سخنان به سلسله مباحثى كه درگذشته بيان شد باز مى‏گردد.

      خداوند متعال فعّال ما يشاء جهان خلقت و آفرينش است و حضرات‏ معصومين‏(ع)وسائط فيض جارية الهيّه و قادر بر هر نوع تصرّفى در عالم تكوين‏ هستند. لذا ما بايد مقتدرين و متصرّفين در عالم خلقت و تكوين را بشناسيم.

      نكتة ديگر كه براى سعادت دنيوى ما و دسترسى به راه راست و بازشناسى ‏حقّ از باطل ضرورت دارد، اين است كه كسانى كه حقّ در وجود آنها متبلور است،كسانى كه رضاى آنها رضاى حقّ است و سخط و خشم آنها، خشم ذات اقدس‏ذوالجلال است، كسانى كه اطاعت آنها اطاعت خدا است وكسانى كه عصيان آنها عصيان خدا است، بايد مورد شناسايى قرار گيرند.

 مقام حضرت زهرا (س)بالاتر از عصمت:

      اين كلام رسول اللَّه(ص)را مكرّر شنيده‏ايد:

«إنّ اللَّه يرضى لرضا فاطمة ويغضب لغضبها»(2).

خداوند به رضاى فاطمه(س)خشنود مى‏شود و به خشم فاطمه(س)‏غضبناك مى‏گردد.

      از اين كلام روشن مى‏گردد كه مسألة، فوقِ مقام عصمت است. زيرا عصمت، يعنى انسان تمام خواسته‏ها و خواهش‏هاى خود را متناسب با خشم و رضاى خداوند قرار دهد. اگر كسى به رضاى خدا خشنود گردد و به خشم خدا غضبناك گردد، داراى مقام عصمت است. امّا جايگاه فاطمه زهرا (س) بالاتر ازعصمت است. زيرا خدا به رضاى فاطمه (س)خشنود و به خشم فاطمه (س)‏خشمگين مى‏گردد.

      شناخت و معرفت به مقام فاطمه (س)، بالاتر از توان عقل و درك ماست.

      رسول اللَّه(ص)مى‏فرمايند:

«إنّما سميّت فاطمة لأنّ الخلق فطموا عن معرفتها»(3).

ايشان به نام فاطمه نامگذارى شدند زيرا مخلوقات از شناخت ايشان ‏عاجزند.

      به اين سخن رسول اللَّه (ص) خوب عنايت كنيد كه چرا فاطمه I ‏فاطمه نام گذارى نمودم؟ زيرا همة آفرينش از شناخت ايشان عاجز هستند.پيامبر(ص)در اين روايت نفرموده‏اند انسانها از معرفت ايشان عاجز هستند. بلكه ‏مى‏فرمايند: تمام آفرينش از درك مقام او عاجز هستند. يعنى جبرئيل امين كه‏ ناموس وحى است او نيز نمى‏تواند فاطمه (س)را بشناسد. ميكائيل و اسرافيل وعزرائيل و همة انبياء عظام الهى از درك معرفت فاطمه زهرا (س) عاجز هستند. خلق به معناى هر موجودى است كه آفريده شده است. هنگامى كه‏همراه با «ال» مى‏شود، حالت جمع در آن تقويت مى‏گردد و تعميم را مى‏رساند.به عبارت ديگر «خلق» همراه با «ال» تمام مخلوقات را شامل مى‏گردد.

      روايت مفصلىّ را مرحوم مجلسى(ره) در باب معاد از مجموعه نفیس بحار الانوار نقل ‏نموده است. توصيه مى‏كنم، آقايانى كه به اين كتاب دسترسى دارند مراجعه نموده‏ تمام روايت را ملاحظه نمايند.

      رسول اللَّه (ص)به حضرت فاطمه (س)مى‏فرمايند:

«إذا استقرّ أولياء اللَّه في الجنّة زارك آدم و من دونه من النبيين»(4).

آنگاه كه اولياى الهى در بهشت جاى گيرند، آدم و تمام انبياى پس از ايشان به زيارت تو خواهند آمد.

      اين چه مقام با عظمتى است كه تمام انبياء الهی در سراى جاويد به ‏صف مى‏ايستند تا فاطمه(س) را زيارت كنند.

      اين چه مقامى است كه خداوند به دردانة آفرينش اعطا كرده است. روايات ‏فراوانى در رابطه با علوّ مقام حضرت فاطمه(س)وجود دارد. تواتر، كثرت و تنوّع ‏اين دست روايات به حدى است كه ما را به يقين مى‏رساند كه درك جايگاه ايشان‏ فراتر از توان عقل قاصر بشريّت مى‏باشد.

 داستان خلقت حضرت فاطمه(س):

      همه مصادر و منابع روايى اعم از شيعه و سنّى داستان آفرينش حضرت‏ فاطمه (س) را نقل نموده‏اند. ما صدر اين روايت را از زبان امام صادق (ع) و بقيّة ‏روايت را از منابع عامّه نقل مى‏نماييم. اين روايت صحيحه بوده، هيچ مناقشه‏اى ‏در سند آن نيست و مى‏توان بر اساس آن فتوى داد.

      امام صادق(ع)مى‏فرمايند:

«كان النبيّ يكثر تقبيل فاطمة فعاتبته على ذلك عايشة فقالت: يا رسول‏اللَّه إنّك لتكثر تقبيل فاطمة»(5).

پيامبرr بسيار فاطمه(س) را مى‏بوسيد. عايشه ايشان را سرزنش‏كرد و گفت: اى رسول خدا(ص)  تو فاطمه(س)را زياد مى‏بوسى.

      ادامة روايت را از مصادر اهل سنّت نقل مى‏كنيم. سيوطى در درّ المنثور(6)و طبرانى در معجم(7) و... نقل نموده‏اند كه پيامبر (ص)در پاسخ به سرزنش‏ عايشه(لعنه الله علیه) چنين فرمودند:

«لمّا اُسرى بى إلى السماء اُدخلت الجنّة فوقعت على شجرة من أشجار الجنّة لم أرفي الجنّة أحسن منها ولا أبيض ورقا ولا أطيب ثمرة فتناولت‏ ثمرة من ثمراتها فأكلتها فصارت نطفة في صلبى فلمّا هبطت إلى الأرض‏ واقعت خديجة فحملت بفاطمة فإذا أنا اشتقت إلى ريح الجنّة شممت ريح‏ فاطمة».

در معراج(8) مرا به بهشت وارد كردند. در ميان درختان بهشت به‏ درختى برخورد كردم كه به نيكويى آن و درخشش برگهايش و پاكيزگى ميوه هايش مانند آن نديدم. از ميوة آن خوردم كه تبديل به‏نطفه‏اى گرديد و بعد از بازگشت در رحم خديجه (س)قرار گرفت وايشان به فاطمه(س) باردار شد. پس هر گاه مشتاق بوى بهشت ‏مى‏شوم، بوى فاطمه (س) را استشمام مى‏كنم.

      به اين روايت كه بسيارى از منابع مورد اعتماد اهل سنّت آن را نقل‏ نموده‏اند، دقّت كنيد. رسول اكرم (ص)در معراج به بهشت مى‏روند. اوّل شخص ‏عالم خلقت و آفرينش در أرفع ملك اللَّه يعنى بهشت، از افضل ميوه‏هاى بهشتى ‏تناول مى‏كنند و نطفه فاطمه (س)متكوّن مى‏شود.

 تناسب بين روح و جسد

      بر اساس آيات كريمة قرآن بين جسد و روح تناسب وجود دارد. قرآن در مورد خلقت آدم مى‏فرمايد:

)فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي((9).

وقتى گل انسان را تسويه و تنظيم نمودم (و قابليّت دريافت فيض را پيدا كرد) آنگاه از روح خود در آن دميدم.

)لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ((10).

انسان را در بهترين شكل و متناسب‏ترين صورت خلقت نموديم.(هيچ مخلوقى در عالم خَلقاً وخُلقاً احسن از انسان نمى‏باشد.)

      كلمة (فسوّاها)كه در برخى آيات و روايات آمده يعنى بطور منظّم ومرتب به گونه‏اى كه هر چيز در جاى خود قرار گرفته باشد. بعد از اين تسويه وتعديل قابليّت دريافت فيض محقّق مى‏گردد و خداوند از روح خود در آن مى‏دمد،زيرا پس از آمادگى جسد، خداوند روح را در انسان مى‏دمد. هر نوع جسدى قابليّت ‏دريافت فيض خاص الهى را ندارد. به عبارت ديگر برخى از موجودات قابليّت‏ پذيرش روح انسانى را ندارند.

      با توجّه به مقدّمه‏اى كه بيان شد به اين نكته دست مى‏يابيم:

      جسم و جسدى كه اساس و ماهيّت آن را مواد اين دنيا تشكيل مى‏دهد،استعداد و قابليّت دريافت روح اللَّه را پيدا مى‏كند و خداوند روح خود را در آن‏ مى‏دمد. حال اگر ريشه و ماهيّت جسم و جسدى برترين ميوه‏هاى بهشتى باشد،اين چنين جسدى قابليّت دريافت چگونه فيضى را خواهد داشت و چه روحى را دريافت خواهد نمود؟ دانسته شد كه اساس جسم حضرت زهرا (س)از برترين‏ ميوه‏هاى بهشت است پس جسم ايشان با تمام اجسام اين دنيا متفاوت است و در نتيجه روحى هم كه در اين جسد دميده مى‏شود نسبت به سايرين تفاوت خواهد داشت.

      به همين دليل پيامبر r مى‏فرمايند: همه خلق از درك و شناختِ ‏جايگاه او عاجز هستند.

      جابر ابن يزيد جعفى كه از اصحاب سرّ ائمّه‏(ع) است، مى‏گويد: از امام‏صادق (س)سؤال كردم چرا فاطمه زهرا (س)، زهرا ناميده شدند؟ فرمودند:

«لأنّ اللَّه عزّوجلّ خلقها من نور عظمته، فلمّا أشرقت أضاءت السماوات‏ والأرض بنورها، وغشيت أبصار الملائكة وخرّت الملائكة للَّه ساجدين‏ وقالوا: إلهنا وسيّدنا، ما هذا النور؟ فأوحى اللَّه إليهم: هذا نور من نورى ‏وأسكنته في سمائي، خلقته من عظمتى اُخرجه من صلب نبىّ من أنبيائي ‏اُفضّله على جميع الأنبياء واُخرج من ذلك النور أئمّة يقومون بأمري ‏يهدون إلى حقّي وأجعلهم خلفائي في أرضي بعد انقضاء وحيى»(11).

زيرا خداوند فاطمه زهرا (س) را از نور عظمت خويش خلقت ‏نمود، هنگامى كه اين نور در جهان آفرينش تابيدن گرفت، تمام ‏آسمانها و زمين را روشن نمود، چشمان ملائكه در اثر تلألؤ اين نور بسته شد و در پيشگاه خداوند به سجده افتادند و از خداوند سؤال‏ نمودند: اى پروردگار ما، اين نور چيست؟ خداوند به آنان وحى ‏نمود: اين نور، از نور من است كه در آسمانها آنرا جاى دادم و اين نور از عظمت من آفريده شده است. اين نور را از صلب پيامبرى كه بر همة پيامبران برترى داده‏ام، خارج مى‏نمايم و از آن نور، امامانى را كه‏ به امر من قيام مى‏كنند و به سوى حق هدايت مى‏نمايند را خارج‏ مى‏كنم و ايشان را آنگاه كه وحى از مردم قطع گردد، جانشينان خود در زمين قرار مى‏دهم.

      پس فاطمة زهرا (س) از نور عظمت خداوند خلقت شده و جسد ايشان ازميوه‏هاى بهشتى تشكيل يافته و برترين مخلوق خداوند، واسطة انتقال آن نور به ‏اين جسد مى‏باشند. امّا چنين موجودى با اين همه عظمت براى چه به دنيا آمده ‏است و در آخرت چه خواهد كرد؟

      امام صادق (ع) روايتى را از پيامبر (ص) نقل مى‏فرمايند:

«قال رسول اللَّه: خُلق نور فاطمة قبل أن تخلق الأرض والسماء فقال بعض‏ الناس: يا نبيّ اللَّه فليست هي إنسيّة؟ فقال: فاطمة حوراء إنسيّة. فقالوا:يا نبيّ اللَّه كيف هي حوراء إنسيّة؟ قال: خلقها اللَّه عزّوجلّ من نوره قبل أن‏ يخلق آدم إذ كانت الأرواح. فلمّا خلق اللَّه عزّوجلّ آدم عرضت على آدم.قيل يا نبيّ اللَّه وأين كانت فاطمة؟ قال: كانت في حقّة تحت ساق العرش.قالوا يا نبيّ اللَّه فما كان طعامها؟ قال: التسبيح والتقديس والتهليل‏والتمجيد»(12).

امام صادق (ع) از پيامبر گرامى اسلام (ص)نقل فرمودند كه: نور فاطمة زهرا (س) قبل از خلقت آسمانها و زمين خلق گرديد. بعضى‏از حاضرين عرض كردند: اى رسول خدا آيا او انسان نيست؟ حضرت‏ فرمودند: فاطمه (س)حوريه‏اى انسان نما است. آنان گفتند: اى ‏رسول خدا! چگونه او حوريه‏اى انسان نما است؟ حضرت فرمودند:خداوند عزّوجلّ او را از نور خويش قبل از خلقت آدم  آنگاه كه ‏ارواح وجود داشتند خلق نمود. هنگامى كه آدم  توسّط خداوند خلق گرديد نور فاطمه(س) به آدم  عرضه گرديد. آنان مجدّداً سؤال كردند: در اين هنگام فاطمه (س) در چه جايى قرار داشت؟حضرت فرمودند: او در صندوقچه‏اى زير ساق عرش الهى قرار داشت. آنان گفتند: اى رسول‏خدا (ص) طعام او در آن هنگام چه بود؟حضرت فرمودند: تسبيح، تقديس، تمجيد وتهليل ذات اقدس ربوبى.

 عبادت حضرت زهرا (س):

      در پايان اين روايت رسول اللَّه(ص)مى‏فرمايند: غذاى فاطمه (س)در عالم بالا قبل از هبوط به اين عالم، تسبيح و حمد الهى بوده است. بيان اين‏ مسأله شايد ارتباط بين تسبيحات خاصّ حضرت زهرا (س) و جايگاه ايشان را روشن گرداند. فاطمه‏اى كه در قائمه عرش الهى به وديعت نهاده شده و طعام اوتسبيح گفتن است، معلوم است كه آنقدر در محراب عبادت مى‏ايستد كه زانوان ‏مباركش متوّرم مى‏گردد:

«ما كان في هذه الاُمّة أعبد من فاطمة I كانت تقوم حتّى تورّم‏ قدماها»(13).

در اين امت كسى عابدتر از فاطمه زهرا (س)نبود. ايشان آنقدر به ‏عبادت مى‏ايستادند تا پاهايشان متورّم مى‏گرديد.

      عبادتهاى فاطمه زهرا (س)حكايت از آن دارد كه ايشان از اصل خويش‏ يعنى همراهى با ذكر خداوند در ساية عرش الهى جدا نگرديده‏اند. ديگر روايات‏ جلوه‏هاى ديگرى از شخصيّت والاى ايشان را نمايش مى‏دهند.

      حضرت امام صادق(ع)فرمودند:

«فمن عرف فاطمة حقّ معرفتها فقد أدرك ليلة القدر»(14).

اگر كسى فاطمه(س) را درست بشناسد شب قدر را درك نموده ‏است.

      امام صادق (ع)در روايت ديگرى فرمودند:

«هى الصديقة الكبرى وعلى معرفتها دارت القرون الاولى»(15).

او صديقة كبرى است و گردش روزگاران گذشته بر اساس شناخت ‏جايگاه ايشان بوده است.

 حضرت زهرا(س) پاره‏اى از وجود رسول خدا(س) :

« خرج رسول اللَّه(ص) وهو آخذ بيد فاطمة فقال: من عرف هذه فقد عرفها ومن لم يعرفها فهي فاطمة بنت محمّد، وهي بضعة منيّ وهي قلبي‏ وروحي التي بين جنبىّ فمن آذاها فقد آذاني، ومن آذاني فقد آذى‏ اللَّه»(16).

روزى پيامبر r دست فاطمه(س) را گرفته بيرون آمدند وفرمودند: هر كس او را مى‏شناسد، مى‏داند او كيست و هر كس او رانمى‏شناسد، بداند او فاطمه زهرا(س)

دختر محمّد(ص) است، اوپاره تن من است، او قلب و روح من مى‏باشد كه در سينه من قرار دارد.هر كه او را بيازارد مرا آزرده و هر كه مرا بيازارد خدا را رنجانده است.

      بنابر اين روايت، پيامبر (ص)حضرت زهرا (س) را پاره‏اى از وجود خويش‏ معرّفى كرده‏اند: «بضعة مني» اين تعبير كه در بسيارى از منابع شيعه و سنّى به ‏چشم مى‏خورد، داراى نكته‏اى است:

      رسول اللَّه(ص)نفرموده‏اند فاطمه(س)پاره‏اى از تن من يا جسد من ‏است. بلكه از ايشان به عنوان پاره‏اى از وجود من ياد كرده‏اند. يعنى فاطمه (س)اره‏اى از شخصيّت و هويّت من است. فاطمه(س)از هويّت نبوت ختميّه و رسالت الهيّه منشأ يافته است. در همين روايت پيامبر(ص)حضرت زهرا(س)را قلب خويش ناميده‏اند. قلب رسول اللَّه(ص)مثل ساير قلبها نيست. قلب ايشان ‏مالامال از علوم اوّلين و آخرين است. تمام علومى كه به همة انبياء داده شده ‏بود نزد ايشان است. عقل تمام اولياء و انبياء از ابتدا تا انتهاء نزد رسول‏خاتم‏r ‏است و تجسّم همة اين كمالات در وجود مبارك حضرت زهرا(س) مى‏باشد.

      طبق روايتى كه عرض شد نه تنها اكنون بلكه گردش روزهاى نخستين‏ خلقت با شناخت فاطمه(س)صورت مى‏گرفته است. يعنى اگر در زمانهاى گذشته(قبل از اين عالم) معرفت فاطمه I نبود، گردشى و حركتى در عالم نبود.به‏عبارت ديگر دوام حركت آفرينش، دائر مدار معرفت فاطمه زهرا(س)بوده است.

 رفتار اصحاب با حضرت زهرا(س) :

      با اين همه عظمت و تأكيدات فراوان رسول اللَّه(ص)مردم در زمان‏ ايشان نسبت به جايگاه حضرت زهرا(س) چه برخوردى داشتند؟

      اين چند روز گذشته با حضرت فاطمه (س)چه كردند؟ وقتى غاصبين‏ پشت درب خانة اميرالمؤمنين(ع)آمدند، امام (ع) خواستند براى باز كردن درب‏ خانه بروند امّا فاطمه زهرا (س)از رفتن مولى (ع)جلوگيرى نمودند اين در زمانى‏است كه عمر(لعنه الله علیه)پشت درب خانه آمده تا براىابوبکر(لعنه الله علیه) بيعت ‏بگيرد. دوّمى (لع)گفت:

« والّذي نفس عمر بيده لتخرجنّ أو لأحرقنّها على من فيها. فقيل: يا أباحفص! إنّ فيها فاطمة. فقال وإن»(17).

قسم به آنكه جان عمر(لع) در دست اوست يا از خانه خارج مى‏شويد يا خانه را با اهل آن به آتش مى‏كشم. به او گفتند: اى عمر! در اين خانه‏ فاطمه(س)حضور دارد. گفت: هر چند كه فاطمه هم باشد خانه را به آتش خواهم كشيد.

      حضرت زهرا (س) خطاب به آنها فرمودند: من مردمى از شما بى شرم‏تر و بد حضورتر نمى‏يابم. شما پيكر مطهّر رسول اللَّه (ص)را رها كرده‏ايد و براى‏ غصب حقّ ما شتاب مى‏كنيد(18).

      آن مهاجمين در ساية رسول اللَّه (ص) رشد كرده و به موقعيّت‏هاى بالا دست پيدا نمودند. امّا با ارتحال ايشان پيكر مطهّر او را رها نموده و به دنبال دنيا مى‏دوند. حالا هم درب خانه دختر پيامبر r  را به آتش مى‏كشند.

      واقعاً اين يك سؤال جدّى است؛ در اين دو سه روز چه اتّفاقى افتاد كه ‏مردم اين گونه بى وفا شدند. مردمى كه تا ديروز پيامبر r را مى‏ديدند و پشت‏ سر ايشان نماز مى‏گذارند و در هنگام خدا حافظى پيامبر (ص)و حلاليت طلبيدن ‏ايشان تمام مسجد غرق در گريه شد. اينها همان مردم بودند. همين جمعيّت‏ رجّاله جمع شدند و درب خانه دختر رسول خدا(ص)را آتش زدند.

مصائب حضرت زهرا(س)از زبان رسول اللَّه(ص) :

      سعيد بن جبير از ابن عباس نقل مى‏كند كه گفت: روزى پيامبر (ص)نشسته بودند امام حسن
(ع)آمدند حضرت به او خوش آمد گفتند و از او با گشاده‏رويى استقبال نمودند و بر زانوى راست خود نشاندند. بعد از آن امام حسين (َع) ‏آمدند به همين صورت بر زانوى چپ رسول اللَّه (ص)نشستند. سپس ‏فاطمه زهرا (س)آمدند و مقابل رسول اللَّه (ص)نشستند. اميرالمؤمنين(ع)نيزآمدند و پيامبر (ع) ايشان را سمت راست خود جاى دادند. هر كدام از اينان كه‏ مى‏آمدند رسول خدا(ص) به شدّت مى‏گريستند. كسى سؤال كرد: يا رسول اللَّه! چرا اينقدر گريه مى‏كنيد؟ آيا از اين چهار نفر هيچ يك شما را مسرور نمى‏كند؟پيامبر(ص)در پاسخ شروع به بيان فضايل و مصائب تك تك ايشان نمودند.

      وقتى نوبت به سخن گفتن در مورد حضرت زهرا(س) رسيد، پس از بيان ‏شمّه‏اى از فضايل ايشان، فرمودند:

«إنّي لمّا رأيتها ذكرت ما يصنع بها بعدي»(19).

من وقتى فاطمه (س)را ديدم به ياد مصائبى افتادم كه بعد از من ‏خواهد ديد.

      آيا اهل سنّت كه اين روايات را نقل كرده‏اند(20)، به آنچه نقل مى‏كنند،توجّه دارند!؟

      اگر رضاى حضرت فاطمه(س)رضاى خداست، اگر غضب او غضب‏ خداست، وقتى به ابو بكر و عمر (لعنه الله علیهما)خطاب كرده فرمودند:

« فإنّي اُشهد اللَّه وملائكته أنّكما أسخطتماني وما أرضيتماني»(21).

خداوند و ملائك را شاهد مى‏گيرم كه شما دو نفر مرا آزرديد و راضيم‏ ننموديد.

      آيا خشم حضرت زهرا(س)خشم خداوند و رسول خدا (ص)نيست؟ آياكسى كه صدّيقة كبرى (س)را بيازارد از صراط حقّ منحرف نشده است؟

      گفته مى‏شود كه حرف نزنيد و نگوييد در آن زمان چه اتّفاقى افتاده و اين‏حرفها چه سودى دارد؟ چه سودى دارد كه بدانيم خليفة پيامبر r چه كسى‏ بوده؟ اتفاقاً تمام كلام در همين جا است. بايد بدانيم كه خليفة اوّل چه كسى بوده‏ تا حقّ معلوم شود. بايد دانست آن كسانى كه راه حق را بستند و مردم را به سوى‏ باطل سوق دادند، چه كسانى بودند تا بتوانيم براى رسيدن به سعادت از حقّ‏ پيروى نموده از باطل دورى نماييم. در زيارت آل ياسين مى‏خوانيم:

«الحقّ ما رضيتموه والباطل ما أسخطموه»(22).

حق آن چيزى است كه از آن راضى و خشنود هستيد و باطل آن چيزى ‏است كه از آن ناراضى مى‏باشيد.

«كأنّي بها وقد دخل الذلّ بيتها»(23).

گويى مى‏بينم، ذلّت به جاى عزّت كنونى، وارد خانه فاطمه(س)مى‏گردد.

      چه ذلّتى بالاتر از اين كه عدّه‏اى پشت درب خانه جمع شوند تا خانه را آتش بزنند؟ حرمت حضرت فاطمه زهرا(س) هتك مى‏شود. چه هتكى از اين‏ بالاتر كه حضرت اميرالمؤمنين علی(ع)ايستاده باشند و در مقابلشان ناموس ايشان را كتك بزنند؟

      ابن ابى الحديد نقل مى‏كند: من نزد استادم ابو جعفر نقيب قصّه هبّار بن‏اسود و فتح مكّه را مى‏گفتم. پيامبر (ص)پس از ورود به مكّه خون چند نفر را مباح كردند. يكى از آنها هبّار بن اسود بود. او با پرتاب نيزه به طرف هودجى كه ‏در آن زينب ربيبة رسول اللَّه(ص) بود، ايشان را ترساند و در اثر اين ترس ‏كودكش سقط شد. پيامبر (ص)به سبب اين جرم دستور قتل او را صادر كردند.ابن ابى الحديد مى‏گويد: استادم گفت: اگر پيامبر (ص)زنده بودند خون كسى كه‏ دخترشان فاطمه(س)را ترساند و جنين او محسن را سقط كرد را مباح‏ مى‏دانستند(24).

      به اين جملة كتاب ميزان الاعتدال، نوشته ذهبى كه از اهل سنّت است،دقّت كنيد:

«إنّ عمر رفس فاطمة حتّى أسقطت بمحسن»(25).

عمر (لع) با لگد به فاطمه(س) زد كه منجر به سقط جنين ‏ايشان، محسن(ع)گرديد.

      ابو بصير مى‏گويد از امام صادق(ع) پرسيدم : چرا فاطمه زهرا(س)در جوانى از دنيا رفتند؟ حضرت فرمودند:

«وكان سبب وفاتها أنّ قنفذ مولى عمر لكزها بنعل السيف بأمره فاسقطت ‏محسنا ومرضت من ذلك مرضا شديدا»(26).

سبب از دنيا رفتن حضرت زهرا (س)اين بود كه قنفذ غلام عمربه دستور اربابش با قسمت انتهايى غلاف شمشير (كه از جنس فلز است) به شدّت به سينة حضرت(س) كوبيد و در نتيجه ‏محسن‏(ع) سقط گرديد و حضرت (س)به شدت مريض شدند.

پی نوشتها:

 1) سورة احزاب، آيه 57.

2) از منابع شيعه بنگريد به: مؤتمر علماء بغداد صفحه 187 وبحار الانوار، جلد 30 صفحه353 و از منابع اهل سنّت بنگريد به: مستدرك حاكم، جلد 3 صفحه 154 والمعجم الكبير، جلد 22 صفحه 401 و صحيح بخارى، جلد 5 صفحه 83.

3) بحار الانوار، جلد 43 صفحه 65.

4) بحار الانوار، جلد 43 صفحه 227.

5) بحار الانوار، جلد 18 صفحه 315.

6) درّ المنثور، جلد 4 صفحه 153.

7) المعجم الكبير، جلد22 صفحه 401.

8) در بعضى روايات نقل شده كه پيامبر r 120 مرتبه به معراج رفته‏اند. (تفسير نورالثقلين، جلد 3 صفحه 98)

9) سورة حجر، آيه 29.

10) سورة تين، آيه 4.

11) بحار الانوار، جلد 43، صفحه 12.

12) بحار الانوار، جلد 43 صفحه 4.

13) مناقب ابن شهر آشوب، جلد 3 صفحه 389 (اين جمله از حسن بصرى نقل شده است).

14) بحار الانوار، جلد 43 صفحه 66. تفسير فرات كوفي، صفحه 581.

15) امالى شيخ طوسىR، صفحه 668.

16) بحار الانوار، جلد 43 صفحه 54.

17) الامامة والسياسة، جلد 1 صفحه 19. (جالب توجّه اينكه كتاب مذكور از معتبرترين منابع‏ اهل سنت به شمار مى‏رود و مؤلف آن ابن قتيبه در قرن سوم مى‏زيسته است)

18) همان.

19) امالى شيخ صدوقR، مجلس 24 حديث 2 صفحه 99. وبحار الانوار، جلد 28 صفحه 37.

20) فرائد السمطين، جلد 2 صفحه 25.

21) الامامة والسياسة، جلد 1 صفحه 20.

22) المزار، صفحه 570 و مفاتيح الجنان.

23) امالى شيخ صدوقR، مجلس 24 حديث 2 صفحه 99. وبحار الانوار، جلد 28 صفحه 37.

24) شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد3 صفحه 351.

25) ميزان الاعتدال، جلد 1 صفحه 139 شماره 552.

26) دلائل الامامة، صفحه 134.

1 . اسراء / 82.
2 . یونس / 57 و با تعبیر دیگر فصلت / 44.
3 . قاموس قرآن، سید علی اكبر قرشی، دار الكتب الاسلامیه، تهران، ذیل ماده شفاء.
4 . ابراهیم / 5 و 1؛ مائده / 15 و 14؛ ر.ك: قرآن در قرآن، مهدی احمدی، 1374، اشراق، قم، ص 232.
5 . تفسیر نمونه، مكارم شیرازی، دارالكتب الاسلامیه، تهران، ج 12، ص 239.
6 . نهج البلاغه، خطبه‌ی 176، ‌و در خطبه‌ی 156 و 158 با تعابیر دیگر به شفا بخش بودن قرآن اشاره دارند.
7 . تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، ترجمه از همدانی، بنیاد علمی و فكری علامه، قم، ج 13، ص 306.
8 . ر.ك: مقالات همایش نقش دین در بهداشت روان، دانشگاه علوم پزشكی، آذر 1376، ص 88.
9 . همان، ص 79.
10 . یوسف / 87.
11 . بقره / 153 و 155 و آل عمران / 200.
12 . احزاب / 3، آل عمران / 159.
13 . اسراء / 24، بقره / 83.
14 . نور / 31، احزاب / 59.
15 . طه / 14.
16 . نور / 31، احزاب / 59.
17 . طه / 14.
18 . روم / 21.
19 . حجرات / 12 ـ 11.
20 . ر.ك: خلاصه مقالات همایش نقش دین در بهداشت روان، دانشگاه پزشكی تهران، 1376 آذر ماه.
21 . بقره / 172.
22 . اعراف / 175.
23 . اعراف / 31.
24 . انعام / 145.
25 . بقره / 173.
26 . بقره / 219.
27 . مائده / 6.
28 . همان.
29 . مدثر / 4.
30 . حج / 26.
31 . بقره / 222.
32 . اسراء / 32.
33 . اعراف / 81 ـ 80.
34 . مومنون / 7 ـ 5.
35 . نحل / 69 ـ 68.
36 . احزاب / 35.
37 . نك: استعانت از قرآن كریم در شفای جسمانی، نشر قبله، علیرضا نیكبخت نصر آبادی، 1378

Powered By
  BLOGFA.COM